Jomanda

Laatst meegedaan aan een televisiediscussie met Jomanda, het genezende medium uit Tiel. Jomanda was het Zwarte Schaap van de VARA en de schrijfster Karin Spaink, de psycholoog Prof. Van Hoorn, de anesthesist Prof. Smalhout, de schrijver Marcel Möring en ik mochten een poging doen om dit zwarte schaap te scheren.

Niet al mijn medische kennissen vonden het een goed idee dat ik aan dit programma mee deed. Jomanda ontleent haar kracht en cliëntèle aan publiciteit, en iedere minuut die aan dit malle fenomeen wordt besteed, is een minuut te veel, vonden mijn medische vrienden. Wat Jomanda doet is inderdaad nogal mal. Zij is een helend medium die al haar aanwijzingen krijgt van de Goddelijke Wereld en die haar werk doet door middel van handoplegging, gezondheidsadviezen en de verkoop van ingestraald water, voetzooltjes, sleutelhangers of andere gebruiksvoorwerpen. Dat instralen blijft overdrachtelijk: er komen geen lineaire versnellers of röntgenapparaten aan te pas.

Kwaad kan het dus niet, dat ingestraalde water, evenmin als mensen ziek zullen worden van de extreem verdunde geneesmiddelen uit de homeopathie. Toch is het niet onschuldig wat Jomanda doet. Zij geeft af op de reguliere geneeskunde, waardoor het risico bestaat dat haar aanhangers niet tijdig naar een serieuze dokter gaan. Zelf houdt zij vol dat zij mensen altijd aanraadt om haar spirituele heling te combineren met het grofstoffelijke werk van de echte geneeskunde, maar er zijn nu een paar harde voorbeelden van het tegendeel: Een onzinnig anti-kankerdieet op Internet, de bewering dat Aids-patiënten meer baat hebben van de Jomanda-therapie als zij hun chemotherapie niet slikken, dat zijn risico's voor de volksgezondheid. Als alle alternatieve genezers, bezorgt Jomanda haar cliënten makkelijk een schuldgevoel. Je moet je immers openstellen voor de genezende werking van haar instralingen en wie niet geneest, heeft zich kennelijk niet goed opengesteld. Eigen schuld, dikke bult. Ook de valse hoop die Jomanda weet te wekken, leidt tot schrijnende teleurstellingen. Daar zijn een aantal gevallen van gedocumenteerd.

Reden genoeg dus om niet aan zo'n programma mee te doen, maar de uitzending stond al vast en ik wou Jomanda toch wel eens meemaken. Van tijd tot tijd moet een onderzoeker ook iets bijdragen aan de uitdrijving van de niet-wetenschappelijke duivels. Zo bevond ik mij op 15 juli tussen de schaapscheerders met een dreigend en zeer Jomanda-gezind publiek in de rug.

Nu, Jomanda is zeker een fenomeen. Zeer gewiekst in het uitdragen van haar boodschap en glad als een aal als zij met kritiek wordt geconfronteerd. Uitspraken waarop zij wordt aangevallen, zijn óf verkeerd geciteerd door journalisten, óf afkomstig van aanhangers die ze niet in de hand heeft. Doorgaans was zij de schaapscheerders te snel af. Als scheerclub waren wij ook niet erg effectief. Twee van de panelleden deden forse aanvallen en verzandden al snel in `Welles - Nietes'-discussies waarbij de sympathie van het publiek naar de `underdog' gaat. Smalhout speelde een wonderlijke rol, omdat hij verantwoordelijk is voor een paginagroot Telegraafartikel, waarin een wonderbaarlijke wederopstanding van een comateuze patiënt aan de interventie van Jomanda wordt toegeschreven. Patiënten ontwaken wel eens meer na twee maanden coma, ook zonder interventie van Jomanda, zoals ik nog timide heb uitgelegd, maar veel indruk maakte dit niet. Wonderen zijn nu eenmaal aantrekkelijker dan statistische variatie. Alleen Karin Spaink bleek redelijk opgewassen tegen de gladde dame uit Tiel.

Toen de discussie door steeds luider roepende Jomanda-aanhangers in verwarring dreigde te eindigen, leek het mij goed om nog eens terug te gaan naar de kernvraag: Jomanda `weet' dat zij mensen geneest en er zijn ook veel mensen die menen dat zij baat hebben gevonden bij Jomanda en haar ingestraalde producten. De vraag is echter of Jomanda meer bewerkstelligt dan een, door massahysterie aangedikt, placebo-effect en die vraag is makkelijk te beantwoorden. Of ingestraalde watertjes beter helpen dan niet-ingestraalde, zou met een eenvoudige proefopzet te toetsen zijn. Dat stelde ik voor, Jomanda was ingenomen met deze wetenschappelijke belangstelling, en wie weet komt er nu dus een watertest.

Ook dit is iets dat mijn medische vrienden niet allemaal waarderen. Nog meer aandacht voor Jomanda en ook nog het risico dat door statistische fluctuatie de ingestraalde watertjes meer doen dan de niet-bestraalde. Dat lijkt mij wel erg somber. Als Jomanda echt gelooft in haar gaven, dan mogen we toch wel een flink effect van de instraling op het water verwachten en dus kan een scherpe hypothese worden opgesteld die ondubbelzinnig toetsbaar is.

Ik geef toe dat mijn ervaring met zulke proeven niet erg goed is. Ik herinner mij nog de enorme tijd die door het Koningin Wilhelminafonds en zijn Adviesraad is besteed aan het opstellen van een protocol om de Moermantherapie bij kanker te testen. Er was geen enkele aanwijzing dat die therapie werkte of kon werken, maar de druk uit Parlement en bevolking was groot, zodat er toch maar een toets moest worden opgesteld. Uiteraard wilden de Moermanartsen een protocol dat voornamelijk placebo-effecten zou meten, maar na langdurig onderhandelen lag er uiteindelijk een acceptabele proefopzet op tafel. Toen puntje bij paaltje kwam wilden de Moermanartsen echter niet meer meedoen omdat te duidelijk werd dat hun schertstherapie door de mand zou vallen. Zo moet ik nog zien of Jomanda nog steeds enthousiast is over de toetsing van haar ingestraalde water, wanneer een waterdichte proef zou worden bedacht.

Over Jomanda doen twee theorieën de ronde: Er zijn mensen die er van overtuigd zijn dat zij een keiharde, gewiekste zakenvrouw is, die de zaak vernachelt. Er zijn ook mensen die menen dat zij behoorlijk gestoord is, alles gelooft wat zij zegt, in regelmatig contact staat met gene zijde, door andere visioenen wordt begeleid, kortom dat zij een tik van de molen heeft gehad.

Nadat ik haar optreden heb gezien en ook lang na afloop met haar heb gesproken, weet ik nog steeds niet welke theorie de juiste is. Tegen oplichting pleit de beperkte financiële winst die haar bedrijf heeft opgeleverd. Echte oplichters houden van luxe en praal en laten de vergaarde miljoenen niet wegsijpelen. Wat pleit tegen de klap met de molen is haar effectieve manier van werken. Het is moeilijk te geloven dat iemand die behoorlijk gestoord is, zich zo slim zou kunnen weren tegen critici en zo goed en zakelijk een bedrijf zou kunnen runnen.

Misschien ligt de waarheid in het midden. Het is duidelijk dat Jomanda geniet van haar rol als medium en aanbeden genezeres en dat zij alle reden heeft om in haar eigen gave te blijven geloven, ook als de twijfel soms toeslaat. Er zijn fantasten die hun eigen fantasieën gaan geloven, zeker als er een sterk positieve ondersteuning voor dat geloof komt uit hun omgeving. Daar houd ik het voorlopig op en dat is toch iets anders dan de bewuste oplichting door andere paranormaal begaafden, zoals de lepelbuigende schurk Uri Geller.

Na afloop van de TV-opname hield een Brabantse mevrouw, die op de rij achter mij zat, een lang betoog tegen mij over de wonderbaarlijke genezing van haar kwalen door Jomanda. Haar heup was versleten, zij was gedoemd tot krukken en aangepaste schoenen, maar Jomanda had haar weer als een kieviet doen lopen. Toen ik later op een taxi stond te wachten, kwam zij langs: moeizaam lopend met twee krukken. Dat bevestigt het beeld van de genezingen door Jomanda dat naar voren komt uit het boek van Ewald Vervaet (Het verschijnsel Jomanda, 1997), die een gedetailleerd onderzoek heeft ingesteld naar alle claims van Jomanda's genezingen: meestal was de kwaal niet zo erg vóór de genezing als in de Privé, de Telegraaf of andere sensatiebladen wordt beschreven, en altijd is het resultaat van de genezing minder spectaculair dan men de patiënt zou toewensen.

Waarom cliënten zo meegesleept worden door Jomanda, is moeilijk te zien op korte afstand. Zij is vrij klein en in het persoonlijk gesprek nogal een doorsnee Nederlandse vrouw. Geen uitgesproken persoonlijkheid. Die uitstraling heeft zij echter wel op het toneel of in een televisiestoel. Dan blijkt haar grote toneelervaring als danseres en als voormalig assistente van een goochelaar en van een showhypnotiseur. Dan trekt zij de aandacht door het talent waarmee zij de rol speelt van de uitverkorene, die door de Goddelijke Wereld wordt aangestuurd. Enige orkestratie komt daar wel bij: zij zorgt altijd voor ruimte om zich heen, waardoor haar beperkte lengte niet opvalt en de sierlijke manier van bewegen van de oud-danseres goed zichtbaar is. Die tegenstelling tussen de stralende diva op het toneel en de eenvoudige Nederlandse op korte afstand is waarschijnlijk ook aantrekkelijk voor haar cliëntèle. Uitverkoren, maar toch zo gewoon.