Artistieke preoccupaties met Apartheid

Acht Zuid-Afrikaanse beeldend kunstenaars zijn naar Amsterdam gehaald om samen met zeven Nederlandse collega's een expositie te verzorgen. Het leidde tot een verrassende dialoog in kunstopvattingen.

Vraag buitenlanders wat ze opvalt aan Nederland en negen van de tien keer is het antwoord `de fietsen'. Ook de Zuid-Afrikaanse kunstenaar Abrie Fourie raakte gecharmeerd van het tweewielig transport en schafte zich bij aankomst in Amsterdam een fiets aan. Slechts een dag later werd zijn rijwiel onder zijn neus vandaan gestolen. Een junkie verkocht hem een nieuwe voor minder dan vijf rijksdaalders. Die gang van zaken zadelde de zeer christelijke Fourie op met een schuldcomplex. Ook de verzekering van Nederlanders dat fietsenheling kwalijk was, maar schouderophalend werd gedoogd, kon daar niets aan veranderen. De vergelijking met de passieve houding van veel Zuid-Afrikanen tijdens de Apartheid drong zich aan hem op.

Geholpen door zijn Nederlandse collega Tiong Ang bouwde Fourie op de Dam een toren van fietswrakken. ,,Een monument voor de Zuid-Afrikanen die de Apartheid lieten gebeuren en er niet tegen protesteerden'', noemt hij het. ,,Ik heb Nederlandse cliché's de Dam, fietsen gebruikt om een specifiek Zuid-Afrikaanse boodschap te verbeelden. Maar voorbijgangers zagen er weer heel wat anders in. Voor de meeste was het een ideale achtergrond voor een vakantiekiekje.''

Ang en Fourie documenteerden hun performance op de Dam met foto's en video-opnamen. Deze zijn te zien op de tentoonstelling Holland South Africa Line, die op 3 september opent in Loods 6 De Bagagehal op het Amsterdamse KNSM-eiland. Daar is ook het werk te zien van de zes andere Zuid-Afrikaanse beeldend kunstenaars die door Stichting AKKA naar de hoofdstad zijn gehaald om samen met zeven Nederlandse kunstenaars een expositie te verzorgen. Begin november vertrekt de hele groep naar Kaapstad om daar het tweede deel van het internationale samenwerkingsproject uit te voeren.

`Dialoog' is het trefwoord van het Holland South Africa Line-project. Het gaat om communicatie tussen noord en zuid, maar ook tussen keramiek en videokunst, tussen traditionele schilderingen op leer en performance, tussen fotografie en textielbewerking. Samen in een atelier werken is het uitgangspunt, samen een werk maken het ideaal.

Schilderes Judith Krebbekx en beeldhouwer Kevin Brand spendeerden de afgelopen twee maanden in Krebbekx' studio in Amsterdam-Oost. Voor hen geldt deze periode als voorbereiding op een bundeling van krachten. Brand: ,,We gaan samen twee korte films maken in Zuid-Afrika. We hebben specifiek gekozen voor dit medium omdat het nieuw is voor ons allebei. Op die manier heeft niet een van de twee een voorsprong en is de kans dat we een gelijke inbreng hebben het grootst.''

Waar Brand zich over verbaast is de manier waarop zijn werk in Nederland wordt ervaren. ,,Voor het eerst in mijn leven ben ik een niet-Westerse kunstenaar genoemd. Dat is een vreemde gewaarwording voor een blanke Zuid-Afrikaanse man.'' Maar de beeldhouwer ziet het project niet alleen als een weg naar een nieuw publiek met een andere ziens- en waarderingswijze, voor hem is het een mogelijkheid artistiek nieuwe wegen in te slaan. De uitvergrote, van riet en vliegerpapier gemaakte kopieën van Senegalese maskers en sieraden die nu in het Amsterdamse atelier staan, sluiten nog aan bij zijn eerdere, politiek en sociaal geëngageerde werk. Maar in de films die hij met Krebbekx gaat maken wil hij zijn hoogst persoonlijke passie voor zijn klassieke BMW botvieren. Brand: ,,In Zuid-Afrika is kunst maken makkelijk; de grote thema's liggen voor het oprapen. Maar ik wil nu die andere, meer persoonlijke kunst maken. We moeten leren omgaan met de bescheiden, kleine dingen.''

,,De meeste Zuid-Afrikaanse kunstenaars zijn heel projectmatig bezig met hun geschiedenis'', bevestigt Krebbekx, die met haar grote doeken vol details van een schouder, schoot of bh-bandje juist inzoomt op het concrete en intermenselijke. ,,Vaak bestempelen zij westerse kunst als te individualistisch. Maar ik denk dat je iets universeels kan vinden in het persoonlijke.''

De werken-in-wording van zowel Stephen Maqashela als Nadja Kim Daehnke weerspiegelen de Zuid-Afrikaanse artistieke preoccupatie met de grote sociale en politieke onderwerpen. Voor Daehnke betekende het bezoek aan overbevolkt en multicultureel Amsterdam een impuls om opnieuw na te denken over immigratie, een concept dat in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis van thuislanden en deportatie een wrange bijsmaak heeft gekregen. In haar collages van landkaarten, statistieken en tekst onderzoekt ze immigratie tussen Zuid-Afrika en Nederland en de toelatingspolitiek van beide landen. Maqashela legt het verband tussen gast- en vaderland door in een fotocollage de kroning van koningin Juliana in 1948 te koppelen aan de inhuldiging van Mandela als president bijna een halve eeuw later. De achtergrond wordt gevormd door een skyline van Amsterdamse gebouwen en gevels uit Johannesburg.

Voor een enkeling is de afwezigheid in Nederland van de alles overheersende politiek juist een ware bevrijding. ,,Kunstenaars lijken hier de vrijheid te hebben om te doen wat ze willen'', verzucht een openlijk afgunstige Bridget Ann Baker. ,,In Zuid-Afrika voel je je als kunstenaar al snel egocentrisch als je persoonlijk werk aflevert zoals het mijne. Als Zuid-Afrikaans kunstenaar wordt er van je verwacht dat je iets zegt over misdaad, onderdrukking, vrijheid, racisme, vreselijk zware onderwerpen allemaal. Je werk moet een collectieve achtergrond hebben, een beetje ongepolijst zijn en liefst exotisch. Als mensen van hier mijn werk zien krijg ik altijd te horen dat het zo Europees is.''

,,De overeenkomsten tussen een blanke Zuid-Afrikaanse kunstenaar en een Nederlandse kunstenaar zijn waarschijnlijk groter dan tussen verschillende Zuid-Afrikanen onderling'', geeft Brand toe. Daarmee beweert hij niet dat de internationale dialoog die het Holland South Africa Line-project stimuleert, een overbodige is. Maar, zo vindt hij, ,,eigenlijk zouden we een dergelijke samenwerking eerst in ons eigen land moeten opzetten voordat we contact gaan maken met de andere kant van de wereld.''

Holland South Africa Line: 3/9-24/9 in Loods 6 De Bagagehal, KNSM-laan 289, Amsterdam. Open: woe-zon: 13-18u. Tevens: 20/12-31/1 in B-Block, The William Fehr Collection at the Castle, CNR of Strand and Castle Street, Kaapstad. Open: ma-za: 9.30-16u. Inl.: www.akka.nl/hsal.