Het lichaam is makkelijk te ruïneren

Zijn nieuwste film, zegt Paul Verhoe- ven, gaat over de vraag of Plato gelijk had: gaat een onge- remd mens moor- den en verkrachten. ` `Hollow Man' is een gecamoufleer- de studie naar het kwaad.'

De wens om onzichtbaar te zijn, is al zo oud als de wereld, aldus filmmaker Paul Verhoeven. Minstens zo oud in ieder geval als die andere twee thema's die in zijn werk veelvuldig opduiken: seks en geweld. In zijn nieuwste film Hollow Man, vanaf deze week in ons land te zien, vormen ze een wonderlijke drie-eenheid. De onzichtbare man van Verhoeven lijkt met zijn bijzondere verschijningsvorm ook elk gevoel te zijn verloren voor wat goed is en wat slecht. ,,Het is verbazingwekkend wat je allemaal kunt doen, als je jezelf niet meer in de spiegel hoeft aan te kijken,'' vat hoofdpersoon Sebastian Caine het uitgangspunt van Hollow Man samen.

Begin augustus ging de film in Amerika in première en voert sindsdien de lijst van best bezochte bioscoopfilms aan. Vervolgens mocht Verhoeven op het Filmfestival Locarno een ere-Luipaard voor zijn gehele oeuvre in ontvangst nemen. Scheidend festivaldirecteur Marco Müller omschreef de filmmaker, die in 1983 Nederland verliet om films te gaan maken in de Verenigde Staten, als ,,het alternatieve gezicht van Hollywood en een van de weinigen die de verworvenheden van de Europese kunstzinnige film zichtbaar heeft gemaakt in de Amerikaanse publieksfilm''. De festivalbezoekers in Locarno bekroonden Hollow Man daarop prompt met de publieksprijs. Het lijkt erop dat de regisseur die te Amerikaans was voor Europa en te Europees voor Amerika, na zijn kassuccessen in de Verenigde Staten met onder meer de futuristische actiefilms Robocop (1987) en Total Recall (1990) en het Hitchcockiaanse Basic Instinct (1992), eindelijk artistieke erkenning kreeg in de oude wereld.

Parallel aan zijn herontdekking door het Europese publiek, groeit in Amerika echter de kritiek op zijn films. Bemoeilijkte eerst al het geflopte Showgirls (1995) zijn kansen om nog een film geproduceerd te krijgen, bij de uitbreng van het sciencefiction-spektakel Starship Troopers (1997) schoot zijn karakteristieke mix van seks en geweld bij velen (ook in Europa) in het verkeerde keelgat. Sommigen zagen in Starship Troopers een superieure parodie op de Amerikaanse samenleving, anderen verdachten de filmer van fascistoïde sympathieën. Een beetje rumoer mag dan goed zijn voor de bezoekscijfers, studiobazen zien liever regisseurs die ze in de hand kunnen houden. Langlopende droomprojecten van Verhoeven, als een film over de kruistochten of zijn Bijbel-verfilming, verdwenen weer voor onbepaalde tijd in de ijskast. Hij maakt er dan ook geen geheim van dat hij pas bij Hollow Man betrokken raakte toen de film al in een vergevorderd stadium was, al wist hij binnen de ruimte die het scenario hem gaf, de film nog behoorlijk naar zijn hand te zetten.

Vorig jaar al vond de grote verzoening met Nederland plaats. Turks fruit (1973) werd verkozen tot Nederlandse film van de eeuw, direct gevolgd door Soldaat van Oranje (1977). Verhoeven die toen wegens productionele tegenslagen op de set van Hollow Man in Amerika moest blijven, was ter gelegenheid van de Nederlandse première, eergisteren, even terug.

Hollow Man vertelt net als de meeste van zijn Amerikaanse films een sciencefictionverhaal. Verhoeven zegt zich thuis te voelen in het genre, omdat het hem in staat stelt om ongehinderd door specifieke sociale en maatschappelijke omstandigheden op menselijke gedrag te reflecteren. Maar niet dat alleen. Evenmin gehinderd door praktische of wetenschappelijke bezwaren geeft het hem een vrijbrief voor spectaculaire actiescènes en ingenieuze visuele effecten.

Plaats van handeling is een supergeheim onderzoekslaboratorium van het Pentagon waar een groepje wetenschappers in alle beslotenheid werkt aan een middel om onzichtbaar te worden. Omdat het onderzoek hem niet snel genoeg gaat, besluit de leider van het onderzoeksteam, de ambitieuze Sebastian Caine zichzelf als proefkonijn te gebruiken. Als hij eenmaal onzichtbaar is, gaan de remmen los. Als een achterneef van Mr. Hyde raakt hij verslaafd aan de smaak van het kwaad.

,,Hollow Man is een gecamoufleerde studie naar het kwaad,''zegt Paul Verhoeven in een Amsterdamse hotelsuite. Hij liet zich voor de morele aftakeling van Caine inspireren door de Faust van Christopher Marlowe en Plato's Republiek. ,,Volgens Plato baseert de mens zijn gedrag op de restricties die zijn omgeving hem oplegt. De meeste mensen gedragen zich fatsoenlijk omdat ze bang zijn om gepakt te worden. Wat mij interesseert is wat er met iemand gebeurt als die sociale remmingen wegvallen. Gaat hij dan inderdaad uit stelen, verkrachten en moorden, zoals Plato zegt? Het gegeven van de onzichtbaarheid is een ideale situatie om te onderzoeken hoe mensen zich gedragen die geen rekenschap hoeven te geven van hun daden.''

Koudhartig

Zelf zegt Verhoeven niet te denken dat iedereen zo zal ontsporen als de door acteur Kevin Bacon gespeelde Sebastian Caine. ,,De meeste mensen zullen zich hooguit een beetje stout gedragen.'' Voor de charismatische, maar ook koudhartige Caine ligt dat anders. Die heeft niet alleen plezier in zijn onzichtbare status, maar ook in de macht die hem dat geeft. Hij heeft nog maar een klein duwtje nodig om tot immorele daden te komen. Bovendien wordt zijn psychotische gedrag aangewakkerd door het feit dat hij beseft dat hij niet meer terug kan. Niet alleen is hij te ver gegaan en moet hij eventuele getuigen van zijn misdaden uit de weg ruimen, ook slaat de formule om weer zichtbaar te worden niet bij hem aan. De vrijheid die onzichtbaarheid eerst leek te geven, slaat om in zijn tegendeel. Caine wordt een gevangene van zijn eigen experiment.

,,Op dat moment wordt Hollow Man een soort Rohrschachtest'', denkt Verhoeven. ,,Hoe ver zal het publiek gaan in zijn identificatie met de hoofdpersoon? De meest extreme reactie komt van mensen die zeggen dat ze Sebastian een tragische held vinden en betreuren dat hij het meisje niet krijgt. Anderen keren zich eerder van hem af. Maar wanneer is de maat vol? Als hij een hond doodmaakt? Of pas als hij zijn overbuurvrouw verkracht?''

Die voor Verhoeven karakteristieke verkrachtingsscène kwam maar heel summier in de uiteindelijke film terecht. Niet om de Amerikaanse filmkeuring te behagen, volgens Verhoeven, maar omdat hij er `te giechelig' uitzag. ,,Die vrouw wordt verkracht door een onzichtbare man, dus het enige wat je ziet, is een naakte vrouw die in haar eentje ligt te worstelen op bed. Dat ziet er veel minder bedreigend uit dan het is.''

Onverbloemde seks

Ook de studio sprak een woordje mee. Oorspronkelijk zat de nasleep van de verkrachting wel in de film, maar die sneuvelde na een vertoning voor een testpubliek. Te expliciet? ,,De studio vond het beter als de toeschouwer zijn eigen beeld kon vormen van wat er daar gebeurt.''

Met het risico dat het publiek kan denken dat er helemaal níets is gebeurd. Dat wel. Eens te meer omdat Caine later in de film tegen een van zijn medewerkers opbiecht zijn buurvrouw `alleen maar een beetje geplaagd' te hebben. Is dat niet hypocriet, zeker van een regisseur die bekend staat om zijn onverbloemde seks- en geweldscènes?

,,In dit specifieke geval was het geen ethische, maar meer een dramatische beslissing van de studio om niet alles direct te laten zien. Als er op dat moment alleen nog maar wordt gesuggereerd dat Sebastian over de schreef is gegaan, dan kan het moment waarop hij zich realiseert dat zijn ex Elisabeth Shue een verhouding heeft met zijn assistent, de aanleiding zijn voor zijn totale razernij. Dan wordt jaloezie de drijfveer voor zijn woede, en dat is voor een publiek veel herkenbaarder.''

Verhoeven beklemtoont realisme in alle gevallen eerlijker te vinden. Ook in expliciete scènes. ,,De ervaring leert echter dat bij seksscènes het gevaar op de loer ligt dat ze er of komisch of pornografisch gaan uitzien. En dat gaat ten koste van de geloofwaardigheid. In Keetje Tippel (1975) en Spetters (1980) heb ik ook verkrachtingsscènes gefilmd waarin echte erecties te zien waren. De penis is daar een wapen. Als iemand wordt bedreigd of neergeschoten, dan laat je toch ook een pistool zien? Dan vind ik het flauw om dat in een seksscène weg te laten. Het elliptisch verfilmen van dat soort scènes vind ik onjuist en versluierend.''

In Europa verschijnen de laatste jaren films waarin echte penetratieshots en echte seksuele handelingen zijn gefilmd, vaak gekoppeld aan gewelddadige uitbarstingen. Als het zoveel eerlijker is om echte seksscènes te draaien, waarom dan ook maar niet meteen echt geweld in beeld gebracht?

,,Daar heb ik nog nooit op die manier over nagedacht. Je hebt gelijk dat het een logische stap lijkt, maar dan zouden het bijna snuff-films worden! Ik kan me niet voorstellen dat mensen bereid zouden zijn om dat te doen.''

Het gebeurt al op beperkte schaal. De Nederlandse filmer Cyrus Frisch lokte door naakt over het Museumplein te rennen tal van agressieve reacties uit die hij vervolgens filmde en de Amerikaanse filmregisseur Harmony Korine (Gummo) probeerde een paar jaar geleden een film te realiseren die Fight Harm heet en waarvoor hij zich op straat echt in elkaar liet slaan.

,,Ik geloof niet dat je voor een film zo ver moet gaan, maar dat zijn persoonlijke grenzen, geen logische. Ik zou het zelf in ieder geval niet doen. Nee, ik zou het ook niet gebruiken als een acteur zei er geen bezwaar tegen te hebben.''

Bloederig einde

Toch laat Verhoeven zijn fascinatie voor gewelddadig gedrag ook in Hollow Man zien. De film is niet alleen schatplichtig aan horrorklassiekers met onzichtbaarheid als thema, zoals The Invisible Man (James Whale) en Memoirs of an Invisible Man (John Carpenter), maar ook aan Dr. Jekyll en Mr. Hyde en het Frankenstein-thema, al is Caine in dit geval zijn eigen monster. Hollow Man begint als sciencefiction, verandert dan in een thriller en tegen het einde ontpopt hij zich als een volbloed slasher-film, die volgens het tien kleine negertjes-procédé zoveel mogelijk laboranten afslacht. ,,Alleen weet je nu wel wíe de moordenaar is, maar niet wáár hij is'', merkt Verhoeven nog even sardonisch op.

Het bloederige einde van de film ziet hij bovendien als een omkering van het begin, waarin hij met behulp van geavanceerde special effects het menselijke lichaam terwijl het onzichtbaar wordt laagje voor laagje afpelt en in ,,al z'n volledigheid en complexiteit'' heeft willen laten zien. ,,Achteraf bezien denk ik dat ik er een zeker genoegen in heb gehad om dat aan het einde van de film weer af te breken. Dat gedoe met al die moorden laat ook zien hoe makkelijk je de schoonheid van het lichaam, de schoonheid van de evolutie kunt ruïneren.''

Filmen in Nederland

Onlangs werd bekend dat Paul Verhoeven met producent Joop van den Ende en scenarioschrijver Gerard Soeteman een drietal films gaat maken. Eerder werkten zij onder meer samen aan Spetters, terwijl Soeteman de scripts schreef van bijna al Verhoevens Nederlandse films. Op stapel staan nu een film over de laatste oorlogsjaren en een verfilming van een roman van Guy de Maupassant, waarvoor op dit moment financiering wordt gezocht. Ook hoopt Verhoeven een film over de Geuzen te maken. Hollow Man mag in Amerika dan wel hoge bezoekcijfers hebben, er is ook veel kritiek op zijn nihilistische en gewelddadige films. Keert de verloren zoon terug naar Nederland?

,,De haat voor mijn werk in de Verenigde Staten is bijna xenofobisch. Sommige reacties op mijn films worden steeds persoonlijker. Omdat het nihilisme van Hollow Man hem niet aanstond, schreef criticus Roger Ebert, die toch nog steeds als gezaghebbend wordt beschouwd, bijvoorbeeld dat ik een flinke injectie met idealisme nodig zou hebben.''

Zit er dan wel idealisme in zijn films?

,,De warmste scène die ik ooit draaide zit in Soldaat van Oranje. En dan bedoel ik niet die scène waarop Rutger Hauer zijn plaats in het vliegtuig afstaat aan zijn joodse vriend, maar het moment waarop hij op het Haagse Voorhout een studievriend ziet vertrekken naar het Oostfront. Zelf zit hij op dat moment al lang in de illegaliteit, maar toch zwaait hij naar hem. Een ruimhartige, royale armbeweging. Vriendschap is namelijk iets wat over politieke tegenstellingen uitstijgt. Ik vind menselijke waarden belangrijker dan maatschappelijke idealen. Dus ik ben geen idealist, maar meer een, hoe noem je dat? Een humanist? Ja, ik ben een humanist.

,,Wat mij echt raakt aan de parabel van de verloren zoon, is dat de vader nog voordat hij hem ziet, al zijn handen naar hem uitstrekt. Hij verwelkomt hem al, voordat hij hem herkent, voordat hij zeker weet dat het zijn zoon is.''

Hollow Man is sinds gisteren in de bioscopen te zien.

De scène van de vrouw met de onzichtbare verkrachter was `te giechelig' en moest bekort

    • Dana Linssen