Koninginnen van het scherm

Zacht en kalm overlijdt dezer dagen een instituut op de Nederlandse televisie: de omroepster. Van alle publieke omroepen hield alleen de Tros zijn omroepster de laatste jaren nog in ere, en ook dat is met ingang van maandag 4 september voorbij. In de gedaante van Jerusha Geelhoed neemt de omroepster afscheid. De voorstanders van snelheid hebben hun zin gekregen; wat in hun ogen alleen een vertragend element in de programmering was – een `zap-moment' – behoort nu tot het verleden. Nooit meer zal een vriendelijke dame de kijkers een goede avond toewensen en veel plezier met de programma's die haar omroep voor ons in petto heeft.

Toen de Nederlandse televisie officieel begon, in 1951, waren er vijf omroepen en dus ook vijf omroepsters. Jarenlang waren ze de koninginnen van het scherm. Iedereen kende Tanja Koen (NCRV), Hanny Lips (KRO), Vertie Dixon (VPRO), Ageeth Scherphuis (Avro) en Karin Kraaykamp (Vara). Zodra de honderdduizendste of halfmiljoenste kijker kon worden begroet, verzorgden ze gezamenlijk de huldiging. Ze verdienden elk 65 gulden bruto per uitzenddag, waarvan 15 gulden als kleedgeld was bedoeld. En ze zaten in een apart hokje in de toenmalige studio in Bussum, op een verhoginkje, onder een microfoon die bevestigd was aan een bezemsteel. ,,In dat wonder van vernuft en techniek tronen wij, de omroepsters'', schreef reserve-omroepster Mies Bouwman in haar boekje Goedenavond, dames en heren! (1956), ,,en kondigen u de boeiendste programma's aan op een keukenstoel.''

In alle publicaties uit de oertijd van de televisie hebben de omroepsters het vooral over de uiterlijke zorgen die hun functie met zich meebracht. Nooit was de kledingvergoeding voldoende. ,,Het is dus een kwestie van uitkienen, goedkoop kopen, veranderen en nog maar een keer dragen'', aldus Ageeth Scherphuis in het bundeltje Bij de TV (1962). ,,Veel bloezes, die je, behalve op de televisie, nooit draagt en een paar grote jurken, die handenvol geld kosten en die je hoogstens twee keer draagt.''

De eerste vijf tv-gastvrouwen effenden het pad voor tientallen anderen. Viola Holt, die toen nog Van Emmenes heette, werkte in de jaren zestig voor de Nos. Sonja Barend begon daar ook. Lous Haasdijk was jarenlang het bebrilde gezicht van het avondje Avro. Mary Schuurman, secretaresse bij de Telegraaf, schoof door naar de bevriende Tros. Elles Berger werd de vaste Vara-omroepster. Zelfs kwamen allengs ook mannen in aanmerking voor deze post: Hans van Willigenburg (KRO), Joop Smits (Vara), Hans van der Togt (Avro) en Henk Mouwe (NCRV). De meesten zeiden na verloop van tijd dat ze heus wel wat meer in hun mars hadden. Ze wilden wel eens een eigen talkshow. Maar meestal lukte dat niet.

En toen was de VPRO de eerste die het gezicht verving door een stem buiten beeld. Langzaam maar zeker volgden de anderen. Niet de BRT of de Duitse televisie, die de omroepster nog altijd in ere houden, maar de BBC met de omfloerste stemmen onder het bewegende logo was het grote voorbeeld. De voorlaatste die overstag ging, was de EO. Toen restte alleen nog de Tros. ,,Tien jaar geleden, toen ik nog bij de Tros werkte, heb ik al eens voorgesteld de omroepster te schrappen'', zegt Bob Bremer, de huidige netcoördinator van Nederland 2. ,,Ik vond het toen al een achterhaald verschijnsel. Maar als ik er iets van zei, werd ik zo ongeveer de kamer uitgejaagd.''

Nu hij op het punt staat met pensioen te gaan, heeft hij toch zijn zin gekregen. Niet door een machtswoord te gebruiken, maar via indirecte weg. In het nieuwe seizoen worden de schema's zo door elkaar geschud, dat er zelden twee of drie Tros-programma's achter elkaar worden uitgezonden. ,,Die aansluitende blokken zijn er niet meer'', aldus Bremer, ,,en daarom heeft de Tros besloten dan ook maar geen omroepster meer te gebruiken.''

Het aloude instituut is nu alleen te vinden in de commerciële sector, waar de Veronica-omroepsters onveranderd hun werk mogen blijven doen. Maar dat zijn geen gastvrouwen meer, dat zijn meiden.