Händels Messiah in een gekkenhuis

Het Festival Oude Muziek brengt komend weekeinde een geënsceneerde versie van Händels `Messiah'. Regisseur Eric Fraad situeert het oratorium in een gekkenhuis en een nachtclub.

Vanuit zijn appartement in Dublin heeft regisseur Eric Fraad uitzicht op de plaats waar Händels oratorium Messiah in 1742 in première ging. Het inspireerde hem bij het ontwikkelen van een regieconcept voor het werk, vertelt hij. Händel schreef zijn Messiah weliswaar niet met een scenische opvoering in gedachten, maar daarover haalt Fraad de schouders op. ,,Händel had geen bezwaar tegen geënsceneerde oratoria. Hij schreef zijn oratorium Esther voor het theater, maar al na enkele voorstellingen greep de bisschop van Londen in. Helaas, want Händels oratoria lenen zich uitstekend voor geënsceneerde producties, zowel inhoudelijk als muzikaal. Ook in zijn niet-theatrale vocale werken verloochent Händel nergens zijn instinct voor muziektheater. Veel van de aria's in de Messiah doen niet onder voor opera-aria's.''

In 1984 richtte Eric Fraad in New York de Academy op, een klein, baanbrekend gezelschap waar jonge zangers zich in het operavak konden bekwamen. Het idee niet-theatrale werken van een scenische aankleding te voorzien, werd daar uit nood geboren.

,,De Academy was een nogal trendy avantgarde club,'' zegt Fraad. ,,Ik kreeg vaak verzoeken voor performances in New-Yorkse nachtclubs, ter opluistering van bijzondere gelegenheden. Dan ontbrak de tijd voor een hele voorstelling, en smeedde ik een narratief verband tussen losse liedjes, aria's en sketches. Die techniek stelt je in staat alles wat je maar wilt te ensceneren. Ook Händels Messiah. Maar ik moet eerlijk zeggen dat de uitwerking daarvan me niet licht is gevallen.''

Van Händels ruim twintig oratoria, zijn Messiah en Israel in Egypt de enige twee non-dramatische werken. Een duidelijke verhaalstructuur ontbreekt, en de aria's worden gezongen door niet nader gespecificeerde personages. ,,Dat maakte het lastig een sluitende plot te verzinnen,'' zegt Fraad. ,,Maar als je beter kijkt, heeft Messiah wel degelijk een verhaal, en speelt het koor in dat verhaal de hoofdrol. Mijn droom was een voorstelling te brengen waarin toneelbeeld en muziek naadloos op elkaar zouden aansluiten. Vaak bleek dat een erg moeilijk te realiseren streven. Neem de grote koorfinales aan het einde van elke acte. De muziek bereikt daar een climax, en dat moet dan ook visueel een originele weerslag krijgen. Anderzijds inspireren juist zulke probleempassages soms tot de mooiste vondsten. Het koorstuk `And he shall purify' laat zich aanzien als een complete mini-performance. Je zou er zo een videoclip van kunnen maken.''

De door Charles Jennens samengestelde tekst van Messiah valt uiteen in drie delen en omvat teksten uit het Nieuwe en het Oude Testament. Fraad knikt. ,,De Messiah is een serie van citaten, een eenheid van briljant bijeengeraapte stukjes. Wanneer je die tekstpassages plaatst in hun context, ontstaat vanzelf een beeld van de plaats van handeling. De aankondiging van een Messias, zevenhonderdvijftig jaar voor de geboorte van Christus. De geboorte in Bethlehem. De kruisiging in Golgotha. En tot slot Jezus Christus' terugkeer op aarde voor de Apocalyps. Door velen werd de Apocalyps in het jaar 2000 verwacht. Dat was voor mij een van de drijfveren Messiah juist nu op de planken te brengen.''

Fraad verplaatste de handeling van het Beloofde Land naar het Londense Bedlam Mental Hospital, dat werd gebouwd in 1297 en het oudste krankzinnigengesticht ter wereld is. Het hoofd psychiatrie zet aldaar ter genezing van zijn patiënten een psychodrama in scène, waarin hij zelf de rol van God voor zijn rekening neemt. Een jonge dokter speelt voor Messias. Een andere jonge dokter is een Chassidische rabbijn. Koorleden zijn uitgedost als Maria Magdalena (sopranen), Maria (mezzo-sopranen), de Profeet Jesaja (tenoren) en vaderfiguren (bassen). Naast zangers doen ook dansers en acteurs mee aan de voorstelling.

Fraad noemt zijn regie `een allegorie op verschillende niveaus'. ,,In wezen kun je Messiah overal ensceneren. Maar in het Oude Testament wordt de Messias omschreven als iemand die tegenstellingen opheft en alles goed maakt. Ook aan de innerlijke gespletenheid van schizofrenen zou hij dus een einde moeten maken. Dat was één van de redenen om de handeling in een gesticht te situeren. Daar kwam bij dat een gesticht een plaats is vol mentale energie, en dus bij uitstek geschikt voor het theater. Het hele regie-concept is uiteraard sterk religieus en maatschappelijk geëngageerd. Ik ensceneer de Apocalyps in een nachtclub anno heden, waar Jezus plaatjes draait en de Hoer van Babylon staat voor de ongecontroleerde, pure natuur van mensen. Hun afwijkingen, hebberigheden, egoïsme, lust, agressie. Alles wat is en niet opgelost kan worden. De voorstelling staat bol van dergelijke theologische commentaren.''

Toch is het niet de bedoeling het publiek te stichten met een avondvullende reeks maatschappijkritische statements. Fraad lacht. ,,Ik ben geen prediker. Het is duidelijk dat mijn concept een boodschap heeft, maar daarnaast hoop ik dat deze voorstelling een verrassende, poëtische en mystieke blik biedt op de zo bekende Messiah-muziek. Helaas bleek bij de première in New York dat een groot deel van het publiek er niets van had begrepen. Een Grieks Orthodox priester vond het wél mooi. Hij omhelsde me, en had in de eerste akte vijf keer gehuild. Dat zei me meer dan de recensie in de New York Times, waarin de criticus veronderstelde dat ik van een andere planeet kwam.''

G.F. Händel, Messiah met koor, orkest en solisten o.l.v. Florian Heyerick. Regie: Eric Fraad. Choreografie: Ruth Davidson. Te zien op 26/8 (14.30 uur), 27 en 28/8 (19.30 uur) Stadsschouwburg, Utrecht. Res. (030) 2362238