Dubbel boekhouden

Europese bedrijven moeten in 2005 allemaal op dezelfde manier hun winst berekenen. Maar de internationale boekhoudafspraken mogen in Nederland nog niet worden uitgevoerd. Nederlandse bedrijven die dat toch doen zijn zelfs strafbaar. In de Duitssprekende landen, in Frankrijk en Italië mag het al enkele jaren wel. ,,Nederland loopt weer eens achter en dreigt een buitenbeentje te worden.''

De euro komt er aan. Van een pan-Europese kapitaalmarkt is al veel langer sprake en ook de beurzen op het continent slaan nu de handen ineen. En terwijl de meeste concerns winst en verlies inmiddels in euro's uitdrukken, is toch van een Europese boekhouding nog geen sprake. Sterker: Nederlandse bedrijven die zich in Nederland aan de internationale regels houden zijn zelfs strafbaar.

,,Nederland dreigt in dit opzicht inderdaad een buitenbeentje te worden'', zegt accountant Johan van Helleman van KPMG. ,,In de Duitssprekende landen en ook in Frankrijk en in Italië is het al enkele jaren toegestaan om de boekhouding naar internationale maatstaven in te richten. Na een jarenlange voorsprong lopen wij opeens achter.''

Deze achterstand is opeens actueel nu Eurocommissaris Frits Bolkestein deze zomer heeft voorgesteld om binnen vijf jaar alle Europese beursondernemingen via de zogeheten International Accounting Standards (IAS) te laten raporteren. Door het hanteren van verschillende boekhoudsystemen kan een bedrijf in Nederland nu een winst maken van zeg 50 miljoen euro, terwijl dezelfde resultaten in Portugal een fiks verlies opleveren. ,,Vooral door verschillen in het afboeken van goodwill [premie die bij een overname boven de boekwaarde is betaald] kan het resultaat van land tot land inderdaad met tientallen procenten variëren'', bevestigt Van Helleman.

De KPMG-accountant is bijna tien jaar lid geweest van het bestuur van de International Accounting Standards Committee (IASC), die al jaren voor harmonisatie ijvert. ,,Die gedachte is vanaf 1990 steeds sterker geworden, maar vooral door het ontbreken van druk vanuit het bedrijfsleven is van een internationale normering nog niet echt sprake. Ook het Nederlandse bedrijfsleven vindt het prima om het Nederlandse systeem te handhaven, in plaats van het strengere IAS. Maar nu met de komst van de euro en de Europese beurzenfusies geef ik de streefdatum van Bolkestein om in 2005 zover te zijn een redelijke kans.''

Al in de jaren '70 en '80 kwamen er vanuit Brussel richtlijnen over de manier waarop de resultaten onder elkaar moeten worden gezet. Maar die richtlijnen lieten zoveel vrijheid toe dat er sprake was van meer dan honderd opties. Nederlandse bedrijven kenden van oudsher een grote vrijheid in het bepalen van hun winst, maar van die voorsprong is allang geen sprake meer. ,,Duitse bedrijven kunnen bijvoorbeeld voor het internationale systeem of voor het Amerikaanse kiezen. In Nederland is geen van beide volledig wettelijk toegestaan'', aldus Van Helleman.

Echt aangeslagen is IAS in Europa overigens nog niet, hoewel het (op papier) mondiale systeem al in zeven lidstaten zonder problemen gehanteerd mag worden. De verschillende nationale standaarden hebben nog de voorkeur, waardoor slechts 275 Europese ondernemingen IAS toepassen. Doel van de nu aangekondigde operatie is in 2005 alle 7.000 beursgenoteerde bedrijven in het systeem op te nemen waardoor de creatie van een ,,efficiënte Europese kapitaalmarkt'' weer een stapje dichterbij is gekomen.

Maar er moet nog heel wat in bedrijvenland gebeuren. Philips heeft zijn boekhoudmethode een paar jaar geleden omgedoopt tot Dutch GAAP, een variant op US GAAP, de Amerikaanse Generally Accepted Accounting Principles. ,,Wij zouden een Europese harmonisatie van harte toejuichen'', zegt financieel bestuurder Jan Hommen van het elektronicaconcern desgevraagd. ,,Probleem voor ons is echter dat wij aan meer beurzen genoteerd staan en dat wij veel Amerikaanse aandeelhouders hebben. Wat we absoluut niet willen is dat er twee systemen (IAS en US GAAP) naast elkaar gaan lopen die een andere basis kennen. Dan hebben we een groot en kostbaar probleem.''

Wat Hommen betreft mag Europa kiezen voor het Amerikaanse boekhoudsysteem dat zijn sporen wel heeft verdiend. ,,Het bestaat al heel lang en wijzigingen in de techniek gaan altijd gepaard met openbare discussies. Voor Philips zou dat heel gemakkelijk zijn, maar ik kan me voorstellen dat Europa op dit vlak een eigen identiteit wil hebben.''

Van Helleman is zeker geen voorstander van het overnemen van het Amerikaanse systeem. ,,US GAAP is door en voor Amerikanen. Wij als Europeanen hebben er geen enkele invloed op, en daar komt bij dat het enigszins politiek geladen is: toen de oliecrisis uitbrak moesten olieconcerns plotseling bij hun financiële rapportage melden hoe groot hun voorraden op Amerikaanse bodem waren. Dergelijke verplichtingen zouden dan ook in Nederland gaan gelden.''

De weerstand tegen het Amerikaanse boekhoudsysteem wordt ook in Europa gevoeld. Functionarissen van de Europese Commissie maakten afgelopen juni bij de presentatie van de Europese harmonisatieplannen duidelijk dat US GAAP ,,geen alternatief'' kan zijn voor het IAS. De bezwaren van Brussel zijn zowel van politieke als van praktische aard. Zo wordt erop gewezen dat bedrijven uit de EU die US GAAP gebruiken automatisch onder de supervisie van de Amerikaanse beurstoezichthouder Securities Exchange Comission (SEC) vallen. ,,Het zou een ongerechtvaardigd voordeel geven aan Amerikaanse belangen'', aldus de Europese Commissie half juni bij de presentatie van haar plannen. Verder merkt Brussel op dat US GAAP ,,zonder enige input van buiten de VS'' tot stand is gekomen. Voor IAS geldt dat niet, omdat Europeanen aan de totstandkoming hiervan meewerken. De nieuwe IASC-board is echter een onafhankelijke (particuliere) instantie. ,,Het zou niet wijs zijn het vaststellen van accounting-standaarden onvoorwaardelijk en onherroepelijk aan een particuliere organisatie te delegeren, waarop de EU geen invloed heeft'', zo heet het formeel, maar duidelijk in Brussel.

De Europese Commissie wil daarom een `goedkeuringsmechanisme' creëren, waarvan de details nader zullen worden uitgewerkt. Dit instituut moet ,,een Europese variant'' van de SEC worden die volgens de Europese Commissie een ,,pro-actieve rol'' moet spelen. Door die rol moeten de nieuwe standaarden van het IAS ook voor de Europese beursfondsen ,,acceptabel zijn''.

Het klinkt nog allemaal vaag, maar voor het eind van het jaar wil de Europese Commissie een concreet voorstel presenteren. Dat zou dan op zijn laatst in 2002 door Europarlement en EU-ministers moeten zijn aanvaard. Daarna zouden ondernemingen een overgangsperiode van drie jaar moeten krijgen om hun boekhoudkundige systemen aan te passen.

    • Hans Buddingh'
    • Erik van der Walle