Wereldrevolutionair

Denkt er nog wel eens iemand aan Leo Trotzki? En heeft hij nog steeds volgelingen? Zeker is dat ze er in Mexico maar wat trots op zijn dat hij daar eens woonde. Grote borden langs de ringweg verwijzen naar het museum dat ter ere van hem in stand wordt gehouden en dat nog altijd goed is voor een tiental bezoekers per dag. Op 20 augustus was het precies zestig jaar geleden dat Lev Davidovich Bronstein, beter bekend onder de naam Leo Trotzki op gewelddadige wijze om het leven werd gebracht.

Nadat eerder zijn secretaris was vermoord slaagde Stalin er in ook deze gezaghebbende criticus van zijn terreurregime uit de weg te ruimen: met een ijshouweel doorkliefde Ramón Mercader, een agent van Stalins' geheime dienst, Trotzki's schedel. Ook andere prominente partijleden als Rykov, Boecharin, Zinovjev en Kamenjev werden door Stalin geëlimineerd.

Leo Trotzki, kameraad van Lenin en de grote organisator van het Rode Leger, moest het bij de interne partijstrijd die losbarstte na het overlijden van Lenin, al snel afleggen tegen Stalin. Terwijl Stalin van mening was dat het socialisme eerst stevig verankerd moest worden in één land (Rusland) pleitte Trotzki ervoor direct door te stoten naar een communistische revolutie op wereldniveau, het idee waarmee hij de basis legde voor wat later werd aangeduid met `trotzkisme'. In 1928 werd hij uit de Sovjet-Unie verbannen en negen jaar later kwam de revolutionair via allerlei omzwervingen terecht in wat nu een buitenwijk van Mexico Stad is, eerst in huis bij de Kalho's, later in een eigen woning in dezelfde buurt.

Het huis waar Trotzki en zijn vrouw Natalia woonden, staat er nog steeds, midden in een ommuurde tuin waarop uitkijkposten zijn gebouwd die indertijd nog waren bemand. En waar Trotzki ooit z'n konijnen verzorgde, ligt nu zijn graftombe.

De woning zelf is bescheiden. Er is een kleine bibliotheek (met typemachine, telefoon en telex), een keuken, een eetkamer met radio, een werkkamer, een slaapkamer en een gastenverblijf. Omdat het aantal ramen klein is, is het binnen donker en somber. De kalender op de werktafel waaraan Trotzki zat toen hij werd vermoord, staat opengeslagen op 20 augustus 1940. Er liggen kranten te verzuren en boeken naast een blikje Twinings Earl Grey Tea. Aan de muur hangt een kaart van de República Mexicana. Zijn wandelstok staat tegen de muur en in een kast in de slaapkamer hangen zijn kleren nog net als toen.

Aan het huis en de inrichting is niets veranderd. Al zestig jaar staat de tijd stil. Hier heerst volkomen roerloosheid, alhoewel er af en toe toch een stofdoek overheen zal moeten worden gehaald. Het ziet er allemaal zo gewoon uit, maar tegelijkertijd stap je de wereld binnen van een man die, hoe je verder ook over zijn politieke denkbeelden oordeelt, een cruciale rol heeft gespeeld in de wereldgeschiedenis. Het is een aparte ervaring om in zijn bibliotheek te kunnen rondneuzen – het heeft bijna iets voyeuristisch – en de boeken te zien met Spaanse, Franse, Duitse, Engelse en Russische titels die er rug aan rug staan. Een van de boeken, Au pays du grand mensonge, ligt opengeslagen op een bureau. Eén zin is onderstreept: `Staline est le produit des événements beaucoup plus que leur cause.' Later vind ik thuis in mijn eigen boekenkast, ver weggestopt achter een andere rij boeken, de drie – ongelezen – delen van de Geschiedenis der Russische Revolutie van de hand van Trotzki. De drie delen werden in 1936 uitgegeven door Querido en in 1978 opnieuw, nu door Van Gennep. Er zit een vergeelde recensie in uit NRC Handelsblad van 11 november 1978. `Trotski (dit keer geschreven met een s) is in de mode', luidt de beginzin van het stukje. Het lijkt een eeuwigheid geleden.

Of hij nog volgelingen heeft? Het zullen er niet veel zijn. Eén ding is echter zeker. Geen recensent zal een stukje over hem nog beginnen met de woorden `Trotzki is in de mode', want na de val van de Muur is ook Trotzki op de mestvaalt van de geschiedenis terechtgekomen. Samen met Lenin. En, o tragiek, Stalin.