Beleggen mag van de mullahs

Onder president Khatami wordt Iran langzaam maar zeker een gewoon land. Dat blijkt ondermeer uit het groeiend belang van de Teheran Stock Exchange (TSE). ,,De islam? Die speelt hier geen enkele rol.''

Voor de tv-schermen verdringen zich tientallen mensen: oude mannetjes met alpinopetjes, jonge macho's met gouden armbanden en vrouwen – jong of oud is van achteren niet te zien – met hoofddoek of sluier. Gebiologeerd kijken ze naar de koersen. Anderen staan voor een rij van tientallen koersgevoelige aankondigingen van genoteerde bedrijven die in de vorm van een A-4tje op de muur zijn geplakt. Het is zaterdagochtend, 9 uur. De deuren van de Teheran Stock Exchange zijn juist open gegaan. Over een half uur begint de handel.

Achter de haag van mensen bevindt zich het kantoor van Mogtaba Youssefpoor, pr-functionaris. Daar zit ook Ebrahim Khorrami van het Department of International Affairs. ,,Het loopt de laatste tijd storm wat betreft de buitenlandse journalisten'' zegt Khorrami. ,,Blijkbaar kunnen ze niet geloven dat we hier een goed functionerende aandelenbeurs hebben.''

Dat goede functioneren – als dat al aan de orde is – is in elk geval iets van de laatste jaren. In de periode na de oprichting in 1967 groeide de TSE langzaam maar gestaag tot in 1977 de honderdste notering kon worden gevierd. Deze groei was vooral te danken aan het ambitieuze industrialisatieprogramma (inclusief belastingvoordelen voor genoteerde bedrijven) van sjah Reza Pahlavi. In 1979, het jaar van de islamitische revolutie, daalde de vrieskou neer over de beurs. De mullahs, die zich lieten adviseren door Oost-Duitse planeconomen, gingen over tot massale nationalisaties. In 1988 waren er nog slechts 56 bedrijven genoteerd en gehandeld werd nauwelijks meer. Uit recente gegevens van de TSE blijkt dat het totale handelsvolume over de periode 1979-1989 30 miljard reaal bedroeg, tegen de huidige koers een kleine vier miljoen dollar. Het waren de jaren van de `opgelegde oorlog' met Irak en het land had wel wat anders aan het hoofd.

1989 werd het jaar van de ommekeer: er werd een geheel nieuwe, liberalere economische politiek afgekondigd (met de paradoxale naam First Five Year Economic Development Plan) en de TSE werd opnieuw gezien als het medium om de geldstromen te genereren en te kanaliseren die het bedrijfsleven weer van de grond moesten trekken. Er volgde een periode van gestage groei; binnenkort kan de champagne (zonder alcohol) worden ontkurkt voor de driehonderdste notering. Accenten liggen op petrochemie, mijnbouw, auto's, voeding en dranken, elektriciteit en farmacie. De cijfermatige onderbouwing van de huidige situatie is wat schimmig, maar uit de stukken waarnaar de twee woordvoerders verwijzen valt op te maken dat het handelsvolume in de periode 1989-1999 met (slechts) 180 procent is gegroeid en dat de totale marktkapitalisatie van de genoteerde bedrijven momenteel rondom de vijf miljard dollar ligt. Het aantal particuliere aandeelhouders schatte de beurs in 1999 op 2 miljoen, een groei van 25 procent ten opzichte van 1998. Voor een land van een dergelijke omvang is de TSE nog een babybeurs.

Blijkbaar kent de Iraniër nog grote aarzelingen zijn geld naar de beurs te brengen. Maar daar wordt aan gewerkt. ,,Eigenlijk is de overheid pas net begonnen met het afstoten van zijn belangen'', zegt Khorrami. ,,De grote slag naar privaat bezit moet dus nog worden gemaakt. Maar we zien de laatste twee, drie jaar wel dat de burger een steeds grotere rol gaat spelen als aandeelhouder.'' Duur zijn de Iraanse aandelen niet: de goedkoopste kosten 1000 Reaal (een kwartje), de duurste 30.000, zeg maar 7,50 gulden. Elke drie maanden worden de vijftig best presterende bedrijven gebundeld in de T-50 lijst. Voorbeelden? Iran Khodro, een vrachtwagenproducent, investeringsmaatschappij National Investment Company en de Bank Melli, net als de andere banken nu nog onder controle van de overheid maar op de nominatie voor privatisering. De handel wordt verzorgd door de 53 geregistreerde brokers.

Naast de overheid en de burger hebben ook investeringsmaatschappijen en buitenlandse bedrijven (die volgens de wet niet meer van 49 procent mogen bezitten) grote pakketten aandelen in handen. Khorrami noemt Siemens als aandeelhouder van Iran Transfo en Shell van oliebedrijf Naft Pars. Ten slotte is er de `Iraanse diaspora' - de deels zeer succesvolle Iraniërs in het buitenland. Zij kopen steeds meer aandelen. Khorrami: ,,Nu moet dat nog via familie in Iran, maar binnenkort kunnen alle buitenlanders aandelen kopen op het eiland Kish in de Perzische golf.''

De TSE staat niet alleen cijfermatig nog in de kinderschoenen. Ook het gebouw is extreem klein. De beursvloer is amper 500 vierkante meter groot. Aan drie zijden zijn vier plaatsen voor de brokers; de vierde zijde wordt ingenomen door het overzichtsscherm (de handel is sinds 1995 geautomatiseerd) met daaronder het bureau van de toezichthouder op de handel.

De plannen met de TSE mogen groots zijn, de economische situatie in Iran is rampzalig, iets wat in tegenspraak lijkt met de hoge olieprijs. Het probleem is dat de sterk groeiende olie-inkomsten niet kunnen worden gebruikt voor de ontwikkeling van het land - deels wegens de grote druk van het defensiebudget dat in het derde vijfjarenplan (vanaf 2000) is verdubbeld, deels door allerlei vormen van steun en subsidies op eerste levensbehoeften, deels door de druk om de ambtenarensalarissen te verhogen.

Op deze manier kopen de mullahs de onrust van het volk min of meer af vanuit de gedachte: met volle magen is het slecht revolutie maken. In de recentste economische analyse (mei dit jaar) noemt de Nederlandse ambassade in Teheran de hoge olieprijs dan ook `zowel een vloek als een zegen' voor Iran en constateert tevens dat de `structurele overheidsuitgaven' met ruim 40 procent zullen stijgen. De situatie is zelfs zo ernstig, dat er geen geld is om de eigen olie- en gasvoorraden verder te exploiteren. Hierdoor is men afhankelijk van buitenlands kapitaal, zoals dat van het Italiaanse ENI dat eind juli een energiecontract mocht afsluiten ter waarde van vier miljard dollar voor het in ontwikkeling brengen van gasvelden in de Perzische Golf. Het is de grootste van een lange reeks contracten met westerse bedrijven sinds de revolutie (`ENI deal a blow to US sanctions' kopten de media juichend), maar leidt er uiteraard wel toe dat de Italianen een groot deel van de oliekoek zullen gaan opslokken. In feite is de huidige situatie niet anders dan die ten tijde van de sjah die bij het ontwikkelen van de olie-industrie ook afhankelijk was van westers kapitaal: an ironic twist of history. Wil de TSE echt tot ontwikkeling komen, dan is er economisch nog een lange weg te gaan.

Om de stroom aandelen die Iran binnenkort gaat overspoelen aan de man te brengen, is de TSE van plan in tal van grote steden filialen te openen. Winst kan er op de TSE zeker worden gemaakt, want de belangrijkste index (TEPIX) steeg van maart 1990 (100) tot 1989,72 in 1999. Internationaal is de TSE volledig geaccepteerd: net als AEX is de beurs lid van de FIBV, de International Federation of Stock Exchanges. Daarnaast is de TSE momenteel vice-president van de FEAS, de Federation of Euro-Asian Stock Exchanges waarvan het ledenbestand bestaat uit exotische beurzen als die van Kyrgyzistan, Mongolië, Moldavië en Albanië. Betekent dit dat de TSE een gewone beurs is waar de islamitische wetgeving geen belemmering vormt? Of valt de beurs onder de almacht van de ayatollahs? Khorrami: ,,We hebben hier een gebedsruimte, maar daarmee is ook alles gezegd. De islamitische wet kent geen enkele beperking wat betreft het handelen in aandelen. Daarom kunnen we ook geheel onafhankelijk opereren, los van de mullahs. Uiteraard zijn we wel gehouden aan de algemene islamitische wet van dit land. Maar u moet verder geen politieke vragen stellen, alleen economische.'' Waarschijnlijk wil Khorrami de westerse journalist enigszins naar de mond praten, want in een eigen stuk staat dat de TSE bij de introductie in 1995 van een nieuw beleggingsproduct, het Participation Certificate, een type bond (obligatie met een vaste rente), besloot dat geen vaste rente kon worden vastgesteld as it is illegal to Islamic rules. Deze bonds vormden overigens het eerste alternatieve beleggingsproduct naast de aandelen van bedrijven.

Tenslotte: hoe zit het in Teheran met zaken als insider trading en voorkennis? Wat zijn de grote schandalen geweest van de laatste jaren? Khorrami: ,,Die zijn hier niet. We zijn zeer transparant. Aparte regels voor dit soort zaken hebben we niet. Die zijn ook niet nodig. Wel hebben we een arbitragecommissie voor geschillen over de handel.'' Wat dat betreft is de TSE dus beter dan NYSE op Wall Street? Khorrami, met een milde glimlach: ,,Inderdaad. Veel beter.''