Orthodox feest werd rouwdienst voor Koersk

De heiligverklaring van Ruslands laatste tsaar, Nicolaas II, werd gisteren in Moskou overschaduwd door het drama met kernonderzeeër Koersk. De gelovigen baden voor de zielen van de 118 opvarenden, die velen zien als hedendaagse martelaren van een onverschillige overheid.

Ze streken over hun baarden en kusten honderden iconen, de 146 Russisch-orthodoxe bisschoppen die de afgelopen week in Moskou een sociale gedragscode voor gelovigen hebben opgesteld. In de herbouwde kathedraal van Christus de Verlosser, in 1931 door `Satan/Stalin' opgeblazen, spraken zij zich uit over sport, seks, gentechnologie en de heiligverklaring van meer dan duizend martelaren van het Sovjet-regime.

Maar niets maakte zoveel emotie los als de niet geplande voorbede van Aleksej II, patriarch van Moskou en Heel Rusland, voor de bemanning van de Koersk, die hij omschreef als ,,gijzelaars van de Barentsz-Zee''. Wat een opgewekte en feestelijke ceremonie had moeten worden, leek op een rouwdienst. Er klonk gezang van nonnen; baboesjka's met hoofddoekjes prevelden gebeden. Tsaar Nicolaas II en tsarina Aleksandra, alsmede hun vijf kinderen – in 1918 door de bolsjewieken in de Oeral vermoord kregen elk een eigen icoon. ,,Zij stierven in verzoening met de Heilige Kerk als ijveraars voor hoop en piëteit'', sprak de patriarch in het bijzijn van Grigori Romanov, een in Parijs wonende schooljongen die door zijn moeder en door de Kerk naar voren wordt geschoven als troonpretendent.

Door de ramp met de Koersk waren maar weinig schijnwerpers gericht op de pompeuze Christus-de-Verlosser kathedraal, die zaterdag officieel werd ingezegend. Op 7 januari 1995 was daarvan de eerste steen gelegd: diep in de bouwput waar Stalin zijn Paleis der Sovjets had gedroomd, maar waar bij gebrek aan alternatieven een halve eeuw lang een openluchtzwembad was gevestigd. Het oorspronkelijke bouwwerk, 105 meter hoog en getooid met vijf koepels, was opgericht uit dank dat Napoleon in 1812 met Gods hulp bij de Moskouse stadspoort was verjaagd. Een exacte kopie ervan is nu herrezen, net op tijd voor de 2000ste geboortedag van Christus. Het was een haastklus, de beelden aan de buitengevel zijn in plastic uitgevoerd, maar toch: het werk is op tijd voltooid.

Als gevolg van de overdonderende media-aandacht voor de Koersk is er vrijwel geen ruchtbaarheid gegeven aan de `sociale doctrine' die de Heilige Synode van de Russisch orthodoxe kerk heeft aangenomen. Naast bekende standpunten (de monarchie is ,,geestelijk verheven'' boven de democratie) bevat deze moderne canon, waar twaalf bisschoppen zes jaar in stilte aan hebben gewerkt, ook verrassende inzichten. Zo is sporten toegestaan, als zijnde, in de ogen van de kerkvaders, gezond en verbroederend. Maar al te scherpe competitie en borstklopperij zijn uit den boze. ,,Het streven naar records'' wordt de Russen – altijd aangespoord om bij Olympische Spelen meer goud in de wacht te slepen dan de Amerikanen – voortaan afgeraden.

Op het gebied van de zeden is het morele handvest behoudend. Homoseksualiteit wordt veroordeeld als ,,een zondige schending van de menselijke natuur''. De Russisch-orthodoxe kerk vindt dat homo's ,,of hun propagandisten'' niet voor de klas mogen staan. Abortus en euthanasie staat net als in de opvatting van het Vaticaan gelijk aan moord. Over het klonen van menselijke cellen heeft de synode een taboe uitgesproken.

Kunstmatige inseminatie is wel toegestaan. De bisschoppen maken zich duidelijk zorgen over de afname van de Russische bevolking (,,de grootste demografische terugval ooit geregistreerd'', volgens het wetenschappelijke tijdschrift The Lancet). Gelovigen dienen zich verre te houden van voorbehoedmiddelen, al mag het gebruik ervan niet even zwaar worden aangerekend als het verwijderen van een onvoldragen vrucht. Als een vrouw ,,om egoïstische redenen'' geen kinderen wil, dan zondigt zij.

Binnen het kerkelijk huwelijksrecht krijgen beide partners meer armslag om te scheiden. Uit elkaar gaan mag voortaan als de man of de vrouw volgens bevoegde medici verslaafd is aan alcohol of drugs, besmet is met HIV, impotent dan wel onvruchtbaar is.

Dat veel priesters nog moeten wennen aan de nieuwe sociale doctrine bleek meteen na de publicatie ervan: tientallen atleten van het Russisch Olympisch team die op het punt staan naar het Australische Sydney af te reizen gingen deze week ter kerke. In de kapel van het Moskouse Overwinningspark baden de wielrenners en zwemmers om zoveel mogelijk records. Devoot brandden ze hun kaarsjes, en ze kusten de vingers van een priester in vol ornaat die hen met wijwater besprenkelde.

    • Frank Westerman