Hollands Dagboek: Martijn Lodewijkx

Martijn Lodewijkx (35) is olie- campaigner voor Greenpeace en onderzoekt oliewingebieden in Rusland. Nu voert hij in West-Siberië campagne tegen de olievervuiling. Dertig Russische en buitenlandse vrijwilligers in een tentenkamp ruimen daar olie op. Lodewijkx woont in Amsterdam.

Woensdag 9 augustus

Om negen uur naar het tentenkamp. Overleg met Christian, de Duitse coördinator die ik op Brent Spar heb leren kennen en m'n maatje op alle Ruslandreizen. Het door Greenpeace ingehuurde Nederlandse milieu-adviesbureau Iwaco maakt een voorlopige milieurapportage, zodat we een stok tussen de deur kunnen krijgen bij de Wereldbank,de Eastern-European Bank voor Reconstruction and Development EBRD en de Europese Unie. Normaal deel ik m'n hotelkamer met Christian. Deze keer zit ik in het hotel met Iwaco, en leidt Christian het kamp. We kunnen nauwelijks overleggen, door de drukte en de slechte telefoonverbindingen, wat we beiden als een groot gemis ervaren.

Om elf uur de persconferentie in het kamp. Ongeveer eenderde van de ruim twintig aanwezigen doet zich voor als journalist, maar werkt voor de oliemaatschappijen of de FSB, de voormalige KGB. Naderhand veel vragen aan mij over Iwaco. Wie zijn dat? Zijn ze betrouwbaar? Je wordt hier al snel als spion beschouwd, zeker als het om het milieu gaat. Later blijkt dat de autoriteiten denken dat Iwaco gratis verkregen gegevens voor veel geld wil verkopen aan de EBRD.

We gaan naar de plaats waar Greenpeace olie aan het opruimen is. De olielekkage dateert van 1993, zegt Tyumen Oil, maar de olie ziet er vers uit. Toen we vorige week begonnen, kwam Tyumen Oil met een directeur en vijftien man militie in camouflagekleding aanzetten om ons ,,van hun terrein af te schoppen'', zoals de directeur zei. Gelukkig hebben we een goede Russische advocaat, die de juridische claims op het terrein kon weerleggen.

De volgende dag begon Tyumen Oil `op te ruimen'. Een grote tankwagen kwam olie opzuigen. We konden niet achterhalen waar het zwarte goedje naartoe is gebracht, maar waarschijnlijk wordt het ergens in een grote zandkuil gestort en vervolgens verbrand.

's Avonds weer overleg met Ivan, de campagneleider van Greenpeace Rusland, over Iwaco, dat nauwelijks informatie krijgt van de autoriteiten. Dat bemoeilijkt het nemen van monsters. Bovendien is het seizoen van de zwarte ijsbergen voorbij. Die zijn er in mei, als het ijs en de sneeuw smelten en de gelekte olie na negen maanden winter via de rivier de Ob wordt afgevoerd naar de Noordelijke IJszee. In Rusland heerst (terecht) wantrouwen tegen adviesbureaus die normaal gesproken voor de industrie werken.

Donderdag

's Ochtends met m'n Nederlandse collega en vertaler Joost op stap. We zijn al vijf dagen op zoek naar land- en oliekaarten. Iedereen zegt dat ze er niet zijn. 's Middags vinden we ze dan toch, in een winkeltje in de stad. We kopen meteen twaalf exemplaren.

De kaarten komen goed van pas als we aan het einde van de middag een helikoptervlucht maken. Het vergt het nodige masseerwerk om de piloot zover te krijgen, maar uiteindelijk stappen we met een aantal Russische journalisten in de helikopter, die met een hoop kabaal de lucht ingaat. De kerosinetanks staan in het passagiersruim, de tolueen en benzeen dampen je tegemoet, de klapperende raampjes kunnen we naar eigen inzicht opendoen. We gebruiken papieren zakdoekjes als oordopjes tegen het oorverdovende kabaal.

De vlucht is illegaal en we mogen niet filmen, maar als we eenmaal in de lucht zijn, knijpt de piloot een oogje toe. De vlucht over de olievelden geeft het beeld van een landkaart waarop iemand met een vulpen dikke inktvlekken heeft gespat.

Vrijdag

De deuren in de oliestad Nizhnevartovsk, waar we actie voeren, blijven gesloten voor Iwaco. Om er toch een voet tussen te krijgen, gaan we met onze Russische collega Natalia naar de afdeling Ecologie op het gemeentehuis. Gewoon binnen zonder kloppen. Het hoofd Ecologie, Vladimir, wil wel tijd maken. We leggen nogmaals uit wat de bedoeling is van het onderzoek, dat tot meer investeringen moet leiden. Niet meewerken pakt waarschijnlijk slechter uit.

De uitleg gecombineerd met de charme van Natalia en het Russen-onder-elkaar-effect doen wonderen. We krijgen rapporten èn tekst en uitleg bij onze oliekaarten. Vladimir belt zelfs rond om uit te pluizen waarom openbare informatie niet aan Iwaco wordt verstrekt. Er blijkt een of ander decreet uit Moskou te zijn, maar Vladimir voelt zich niet geroepen daaraan gehoor te geven. Met een schat aan data, contacten en telefoonnummers verlaten we na ruim twee uur zijn kantoortje.

We worden hier soms afgeluisterd, soms `discreet' gevolgd en zijn tot nu toe slechts één keer aangehouden. Door een politieagent die voor de camera vertelde dat hij instructies had van oliemaatschappij Yukos. Daar kreeg hij ook z'n salaris van, voegde hij er lachend aan toe.

Zaterdag

Om zes uur 's ochtends haal ik een paar collega's op van het vliegveld. Terwijl we naar het tentenkamp rijden, zie ik de verbazing op hun gezichten. Ze vergapen zich aan de troosteloze stad met grauwe flats die er allemaal hetzelfde uitzien. Het product van de Goelag. Ik bespeur bij mezelf steeds vaker een omgekeerde reactie: vorig jaar wist ik niet wat ik zag toen ik hier voor het eerst kwam, maar langdurig verblijf in Rusland heeft geleid tot een zekere gewenning. Ik heb de indruk dat het er nu veel beter uitziet dan vorig jaar en de schok is nu veel groter als ik terugkom in Nederland.

's Avonds is er een groot popconcert met Russische beroemdheden ter ere van het twaalfjarig bestaan van Tyumen Oil. Ik spoor de popsterren op, geef de bandleden Greenpeace T-shirts en vraag of ze die op het podium willen dragen. Ze zien de humor er wel van in. Later slaat Tyumen Oil op tilt bij het zien van de T-shirts en grijpt in: geen Greenpeace op het podium.

Zondag

In Rusland gaat niets vanzelf en zonder humor is het niet vol te houden. Zoals altijd nemen de lachsalvo's toe naarmate we hier langer zijn. Het Iwaco-team is de hele dag op stap om monsters te nemen en satellietfoto's te vergelijken met de werkelijkheid in het veld. Ze gaan de olievelden in en moeten door enkele wegversperringen heen om op de juiste plaatsen te komen.

's Middags om één uur Siberische tijd een interview met `Vroege vogels'. Vreemd om de vrolijke stem van Ivo de Wijs in deze Goelag-omgeving te horen. Het contrast tussen het overgeorganiseerde en supernette Nederland is hoorbaar en voelbaar door de telefoon. Vervolgens ga ik naar het kamp om daar poolshoogte te nemen en tekst en uitleg te geven bij het Iwaco-onderzoek. Het wantrouwen is goeddeels weg.

's Avonds nogmaals overleg met Natalia over de samenwerking tussen Greenpeace Rusland en Iwaco. De puzzel lijkt in elkaar te gaan passen.

Maandag

Eindelijk staat het Iwaco-onderzoek op de rails. Vanochtend bij het ontbijt verliep het overleg voor het eerst zonder misverstanden en het wantrouwen is weg.

Vandaag gaan we naar een nieuwe locatie om olie op te ruimen, ditmaal van Transneft, de eigenaar van de grote pijpleidingen en Ruslands grootste olietransporteur. Ik ben benieuwd naar hun reactie.

Direct na het ontbijt klopt er een zogenaamde journalist aan met het uiterlijk van een gladde en middelmatige geheim agent. Hij interviewt Henk van Iwaco, plaatst demonstratief een bandrecorder op tafel maar zet 'm niet aan en zet nu en dan een krabbel op papier. Het enige dat hij wil weten is of investeringen uit het Westen gevaar lopen. FSB? Tyumen Oil? In elk geval geen journalist.

's Middags, bij het opruimen van de olie, komen twee veiligheidsagenten poolshoogte nemen, maar een reactie blijft uit.

Dinsdag

Vertrek uit Nizhnevartovsk, naar Moskou. Ik kan er zonder plattegrond nog steeds de weg niet vinden: de flats en wegen zien er allemaal hetzelfde uit.

TotalFinaElf is uitgenodigd om een kijkje te komen nemen naar de ravage die de olie, die ze uit dit gebied kopen, aanricht. De vliegtickets liggen klaar, maar er is geen reactie gekomen. Ik ga in Moskou proberen Jeltsins voormalige milieuadviseur professor Alexej Yablokov naar het kamp te halen. Het opruimen van olie vordert gestaag. Er is nu zo'n veertig ton verzameld. Deze mammoettaak is natuurlijk niet door Greenpeace uit te voeren.

Woensdag 16 augustus

Opnieuw problemen voor Iwaco. Ditmaal met de vergunningen voor het nemen van monsters en het uitvoeren ervan naar Nederland. Ik schrap alle afspraken en andere plannen en ga dan bellen, bellen en nog eens bellen.

Hopelijk vinden we een oplossing voordat de eerste lading monsters dit weekeinde naar Nederland moet. Zonder toestemming monsters nemen en uitvoeren is niet eens illegaal in Rusland. Maar als de autoriteiten willen voorkomen dat de monsters het land verlaten, dan is er altijd wel een hilarische reden te bedenken.

De pogingen contact te leggen met Tyumen Oil en andere Russische oliemaatschappijen lopen stuk op de woorden Iwaco en Greenpeace. Dan gaat de hoorn op de haak. Ik vrees dat de belangrijkste conclusies van het Iwaco-onderzoek – met of zonder monsters – vooral zullen wijzen op de gebrekkige informatieverstrekking en de vele leemten in de wel aanwezige data. Ook voor Westerse oliemaatschappijen en instellingen als de EBRD zal het in Siberië niet gemakkelijk opereren zijn.

Het verzoek van Iwaco om monsters uit te mogen voeren is geweigerd door de FSB en de milieuinspectie in Nizhnevartovsk, zo vertelde Henk Blok van Iwaco me gisteravond. Het is een `democratisch' besluit: er is over gestemd door alle aanwezigen.

De pogingen om Yablokov op het laatste moment alsnog naar Nizhnevartovsk te krijgen, verlopen succesvoller. Een voorlopige toezegging is binnen. Het kamp gaat z'n laatste weekend tegemoet en de steun voor dit project van iemand als Yablokov is meer dan welkom. Maandag wordt het kamp opgebroken. Dan moeten we op slinkse wijze zorgen dat we gemorste olie het land uit krijgen. We willen er in Europa actie mee gaan voeren. U hoort nog van ons.