Kruisbestuiving tussen toneelwereld en striptekenaars

Hoewel strips in Amerika altijd `comics' worden genoemd, zijn niet alle strips humoristisch. Ook het `drama' heeft zijn plaats in de strip. Ter gelegenheid van het jaarlijkse Theaterfestival is daarom in het Vlaams cultuurhuis De Brakke Grond de tentoonstelling Papieren drama's; strips op de planken, toneel met balloons te zien. In het voorwoord van de catalogus noemt Arthur Sonnen de strip het `poor man's theatre'. De `mise en page' waarmee een striptekenaar zijn verhaal vertelt, is immers vele malen goedkoper dan de `mise en scène' van een toneelstuk. De tekenaar is tegelijkertijd regisseur, belichter, grimeur, en speciale-effectenman.

Het enthousiasme waarmee de strip in Papieren drama's wordt omarmd werkt aanstekelijk. Opeens lijken de twee verst verwijderde kunstvormen dichter tot elkaar te komen. Bij een theaterstuk draait alles om het samenzijn van spelers en publiek, waardoor elke voorstelling uniek is. Een stripboek kan tot het oneindige worden gereproduceerd, zo vaak worden gelezen als er tijd is en het wordt in eenzaamheid geconsumeerd. Het theaterbezoek is een sociale bezigheid, een stripboek lezen een anti-sociale. Hoe kunnen die twee werelden ooit samenkomen?

De samensteller van de expositie Joost Pollman toont in `Het dramatische van strips' aan dat er al sinds het begin van de strip kruisbestuivingen tussen theater en strip bestaan. Via een duizelingwekkende opsomming van `vertekend' toneel en `strippeuze' voorstellingen blijkt dat er inderdaad al veel gebruik is gemaakt van elkaar.

Het hart van de expositie wordt gevormd door speciaal voor deze gelegenheid verstripte toneelstukken. Stripschapprijswinnaar Willem bijt het spits af met Entertaining Mr Sloane van Joe Orton. Zonder tekstballonnen vertelt hij in fraaie zwartwit-platen het verhaal over een jonge, biseksuele man die een kamer huurt bij een broer en zus, die allebei een oogje op hem hebben.

Een van de sterkste theaterstrips is Berend Vonks Moeder Courage. Geheel in de traditie van Brecht voegen zijn bizarre personages een vervreemdende dimensie toe aan het verhaal over de inhalige Courage, die haar kinderen in de oorlog verliest. Uit dit stuk, en ook uit Bart Schoofs bijna existentialistische verstripping van Gerardjan Rijnders' Dollie of Avocado's bij de lunch, blijkt hoezeer een tekenaar met zijn persoonlijke stijl een stempel kan drukken op een bekend stuk.

Hanco Kolk en Johan de Moor maakten voor hun bijdragen gebruik van felle kleuren. Kolk bewerkte drie toneelstukken van Alex van Warmerdam in de stijl van zijn serie Meccano. Door de volle inkleuring en het sobere gebruik van achtergronden is die stijl minder barok dan in zijn andere werk, en sluit ze aan bij de strakke vormgeving die Van Warmerdams films kenmerken. Johan de Moor tenslotte actualiseerde Eugène Ionesco's De stoelen. Hij koppelt de huidige overdaad aan mobiele telefonie aan het verhaal van een man die de wereld gaat redden.

Al die strips zijn losjes met spijkertjes aan de muren in De Brakke Grond bevestigd. Nu is er altijd veel kritiek op het ophangen van striporiginelen, omdat het weinig zou toevoegen aan de gedrukte versie. Dat is in dit geval ten dele waar. Sommige strips zoals van De Moor, Vonk of Kolk, richten zich vooral op het vertellen van het verhaal in de klassieke stripvorm. Anderen, zoals de Belgische Yvan Allagbé en Olivier Marboeuf, en de Zuid-Afrikaanse Ina van Zyl, maken eigenlijk beeldende kunst op papier. Dan werken de afzonderlijke platen ook zonder dat je het verhaal hoeft te lezen en is de museale vorm gerechtvaardigd.

Naast die originelen zijn verschillende theaterscènes uit de stripgeschiedenis tot levensgroot formaat opgeblazen om zo Pollmans stelling te illustreren dat de relatie tussen strip en theater al een eeuw innig is. Dat de verhalen uit de rijke theatergeschiedenis dankbaar materiaal vormen voor tekenaars, blijkt overduidelijk. De invloed van de strip op het theater komt echter niet helemaal uit de verf, maar dat doet niets af aan de originaliteit van deze tentoonstelling.

Tentoonstelling: Papieren drama's; strips op de planken, toneel met balloons. In Vlaams cultuurhuis De Brakke Grond, Nes 45, Amsterdam. T/m 17/9. Open ma-za 13-18, zo 12.30-18 (bij voorstellingen open tot aanvang van de voorstelling) Inl. (020) 6229014. Cat. 96 blz.,

ƒ 24,95.

    • Gerard Zeegers