Disco in Gorazde

De oorlogen in het voormalige Joegoslavië zijn op talloze manieren beschreven en gedocumenteerd. Hieraan zijn twee opmerkelijke boeken toegevoegd: een indringende getekende documentaire van Joe Sacco en een roman door Slavenka Drakulic die opvalt door de hoge mate van onthechting van de hoofdpersonen.

Het is alweer meer dan vijf jaar geleden dat de enclave Srebrenica, die door Nederlandse blauwhelmen werd beschermd, werd ingenomen door de Serviërs. Over de enclave Gorazde hoorden we weinig, die werd niet door de Nederlanders beschermd. De Amerikaanse stripjournalist Joe Sacco verbleef destijds een maand in Gorazde, niet ver van Srebrenica, terwijl de `chetniks' klaar stonden om binnen te vallen. In zijn boek Safe Area Gorazde doet hij op humoristisch-schrijnende wijze verslag van wat zich daar afspeelde.

Met zijn boek Palestine, over de door Israel bezette gebieden, toonde Joe Sacco in 1996 dat strips ook goed gebruikt kunnen worden voor (onderzoeks)journalistiek. Hij transformeerde zichzelf in een strippersonage met dikke lippen, een rond brilletje en gemillimeterd haar dat interviews afnam. De verhalen zette hij direct om in gereconstrueerde beelden, in tegenstelling tot de `talking heads' die je meestal op tv ziet. Die werkwijze leverde indringende, maar tegelijkertijd ook humoristisch-relativerende beelden op. Zo beschrijft hij hoe hij samen met wat Palestijnen (allemaal met familieleden in een Israëlische gevangenis) de videofilm Delta Force One bekijkt, waarin de Amerikaanse commando Chuck Norris een door Palestijnen gekaapt vliegtuig bevrijdt.

Door die methode wordt Sacco in Amerika vaak genoemd als voorbeeld van een generatie journalisten die andere, minder voor de hand liggende media gebruiken (strips, internet, dia-presentaties) om hun verhaal te vertellen. De vergelijkingen met de New Journalism van Hunter Thompson en Tom Wolfe, die de objectiviteit inruilden voor persoonlijk proza, zijn niet van de lucht. Voorafgaand aan het dikke boek Gorazde (dat je een `stripdocumentaire' zou kunnen noemen) publiceerde Sacco al twee korte stripreportages over zijn belevenissen in het door oorlog geteisterde Joegoslavië. In `Christmas with Karadzic', ging hij op zoek naar de inmiddels van oorlogsmisdaden beschuldigde Servische leider. In `Stories from Bosnia: Soba' lezen we wat hij meemaakte in het belegerde Sarajevo.

Die twee verhalen waren tussendoortjes, terwijl hij ongeveer zes jaar lang werkte aan zijn boek over Joegoslavië: Safe Area Gorazde. Op de openingspagina zien we hoe een colonne VN-voertuigen door een kapotgeschoten dorpje rijdt. De journalisten die meereizen worden met open armen onthaald in de door Serviërs omsingelde enclave Gorazde, waar tot dan toe weinig belangstelling voor is geweest. De vijftien minuten roem bij CNN, NPR en BBC tikken echter snel weg en de journalisten gaan er weer snel vandoor. Sacco blijft achter en gaat, begeleid door zijn gids Edin, op onderzoek uit. In de eerste bijeenkomst met wat bewoners doet hij een poging het ijs te breken: `So, what do you do around here for fun?' Het meisje antwoordt: `I don't have fun', om hem vervolgens te smeken de volgende keer als hij naar Gorazde gaat een Levi's spijkerbroek mee te nemen. Maar alleen als het een `original' is.

Die afwisseling van oorlogsleed en wrang-humoristische details houdt Sacco het hele boek vol en maakt dat het geen moeizame opeenhoping van ellende wordt. De mensen in Gorazde zijn zich voortdurend bewust van hun opsluiting en bezig creatieve oplossingen te verzinnen voor alles waar gebrek aan is. Ondertussen proberen ze een zo normaal mogelijk leven te leiden. Zo is er een discotheek (de `Piramida') compleet met glitterbol en videomonitors, maar al ruim voor sluitingstijd stroomt die tot Sacco's verbazing leeg. De bezoekers komen namelijk altijd dezelfde mensen tegen en vervelen zich. Een van de meest schaarse goederen in Gorazde zijn prikkels van buitenaf. Als Sacco net aankomt in Gorazde vragen ze hem eerst of Michael Jordan nog basketbal speelt. Op bijeenkomsten bij mensen thuis wordt Sacco (voor de mensen in Gorazde het symbool van het vrije Westen) helemaal uitgeperst. Vooral Edins vriend Riki vraagt Sacco het hemd van het lijf. Als hij verlof heeft van het front zingt hij voortdurend uit volle borst Amerikaanse popsongs. Sacco moet hem voorzien van nieuwe songteksten. Als Riki weer afscheid neemt van zijn vrienden om terug te gaan naar zijn loopgraaf brult hij eerst nog de Eagles-klassieker `Hotel California' (`On a dark desert highway! Cool wind in my hair!'). Sacco en Edin staan daarom, hoewel ze natuurlijk verdrietig zijn, met de slappe lach in de deuropening te kijken hoe Riki wegsjokt.

De oorlog hangt als een donkere wolk boven alle gebeurtenissen en komt nu en dan gevaarlijk dichtbij. De chetniks, wier ontstaansgeschiedenis, samen met die van alle andere bevolkingsgroepen van Joegoslavië, helder uiteen wordt gezet, veranderen dan van een abstracte dreiging in een reëel en levensbedreigend gevaar. Als een aantal dorpjes rondom Gorazde wordt ingenomen, vluchten de overlevenden naar de enclave. Bijna iedereen is in een shocktoestand en loopt, na de gruwelen die ze hebben meegemaakt, met wijdopengesperde, starende ogen rond. Een man vertelt hoe hij aan de aandacht van de chetniks wist te ontsnappen en vanuit zijn schuilplaats observeerde hoe de bevolking systematisch werd afgeslacht. Mannen, vrouwen en kinderen werden op vrachtwagens geladen en vervolgens een voor een, door beulen die voor de oorlog slager waren, op bloederige wijze vermoord en in de rivier gegooid. Die lijken zien de bewoners van Gorazde even later langsdrijven als onheilspellende voorbodes van wat hun te wachten staat.

Ook Gorazde werd een keer bijna onder de voet gelopen. De verdedigende militie herkende in de aanvallers hun voormalige buren. De ontzetting van de bevolking, die na het afslaan van de aanval ontdekt wie er in de massagraven liggen, valt nauwelijks te beschrijven. Het beeld dat Sacco laat zien bestaat uit een rij lichamen waar de bevolking zwijgend om heen staat. Het commentaar meldt droog dat bij alle lichamen de vingers en genitaliën zijn afgesneden.

Omdat je inmiddels verschillende bewoners hebt leren kennen en ook de voorgeschiedenis van het stadje is beschreven (ontspannen buitenwijken tijdens Tito), maken dit soort momenten een verpletterende indruk. Het zijn geen abstracte tv-beelden van een rijtje lijken, of gruwelijke foto's die je meteen kunt wegbladeren, maar tekeningen die, formeel gezien, minder schokkend zijn dan het fotografische beeld, maar door de context van het verhaal topzwaar geladen zijn. Bovendien maak je de gebeurtenissen `live' mee. Op basis van interviews en schetsen van de omgeving reconstrueert Sacco de gebeurtenissen zoals geen enkele documentaire het zou kunnen. Alleen een speelfilm met de bloederige special effects van Saving Private Ryan zou in de buurt kunnen komen van wat er zich heeft afgespeeld. Sacco doet dit allemaal op magistrale wijze in zijn eentje met papier en penseel. Niet voor niets gonst het in de Amerikaanse pers dat er, na Maus van Art Spiegelman, misschien weer een stripboek kan rekenen op een Pulitzerprijs.

Joe Sacco: Safe Area Gorazde.

The War in Eastern Bosnia 1992-1995.

Fantasmagraphics, 240 blz. ƒ103,-

    • Gerard Zeegers