De Beerze meandert er lustig op los

Het Brabantse rivier De Beerze meandert weer en mag af en toe zelfs overstromen. Een typisch voorbeeld van integraal waterbeheer.

Je waant je in een berglandschap, zo vrolijk klatert het water op de vistrappen in de nieuwe Beerze. Het Midden-Brabantse riviertje, een zijbeek van de Dommel, heeft de laatste jaren een gedaanteverwisseling ondergaan. Decennia lang werd de beek door watermanagers getemd om boeren ter wille te zijn. De beek werd rechtgetrokken, verbreed en uitgediept om het water snel af te kunnen voeren. Voor alles moest voorkomen worden dat de landerijen zouden onderlopen. Inmiddels meandert de Beerze er weer lustig op los. ,,De tijd is voorbij dat alleen boeren ons voorschrijven hoe wij het water moeten beheren,'' zegt Hein Elemans, stroomgebiedmanager van de Beerze bij waterschap De Dommel in Boxtel. ,,We zijn de tijd van discussie over de taken van het waterschap voorbij. We zijn het erover eens dat ook water een belangrijke rol speelt in het natuurbeheer. Ook boeren beseffen dat.''

Water moet de ruimte krijgen. Overstromingen mogen weer, mits gecontroleerd. Wat nog maar enkele decennia geleden een schrikbeeld was, is nu het streven van natuurgebieden binnen de ecologische hoofdstructuur. Langs de oevers van de Beerze is een strook natuurgebied aangelegd van vijftig tot honderd meter breed. Die mag deels onderlopen. De strook wordt begraasd door runderen van Natuurmonumenten. Er zijn poelen aangelegd om het padden, salamanders en libellen naar de zin te maken. In het natuurgebied Kampina bij Oisterwijk zijn kades weggehaald en is honderd hectare bezig te veranderen in een moerasachtig gebied. Op een informatiezuil langs een wandelpad staat een gedicht van Hein Elemans: Hier heeft/ het vlottend water/ zich losgerukt uit een korset/ van nauwe rechte geulen/ kronkelend en uitgestrekt,/ waarbij de mens/ weer nieuwe grenzen trekt.

Dat de Beerze wordt zoals vroeger is een romantische vergissing. Weliswaar kronkelt de Beerze weer, maar de meanders volgen niet precies het oude tracé. Ook blijft op bepaalde plaatsen de gekanaliseerde versie bestaan om als overlaat te dienen. In het dorp Spoordonk bij Oirschot zijn maatregelen genomen om de watermolen met eeuwenoude rechten te kunnen laten draaien. Een deel van het natuurgebied Kampina mag dan vanzelf `vernatten', een gemaal zorgt ervoor dat aangrenzende akkers ook weer niet te nat worden. De natuur wordt scherp bewaakt.

Het meeste bekijks trekken de vistrappen die op twee plaatsen zijn aangelegd. Bij de watermolen in Spoordonk is begin dit jaar de stuw verwijderd om plaats te maken voor voor achttien treden van elk dertien centimeter die vissen in staat stellen stroomopwaarts te zwemmen. Keien uit België geven de Beerze een idyllisch aanzien. Iets noordelijker werd zes jaar geleden al een vistrap aangelegd. De miniwatervalletjes maken een gezellige herrie. Het begint langzaam te lijken op wat de plannenmakers twee jaren geleden al in een rapport schreven: ,,Het streefbeeld is een kronkelende loop waarin het heldere water zijn weg zoekt over zandige bodem met stroomribbels, sterrekroos of ingevangen bladeren. Af en toe schieten vissen weg of passeert een ijsvogel als een blauwe flits. De beek met haar natuurlijke oevers voert langs boerenland, dorpen en bloemrijk oeverland afgewisseld met broekbos; een aangenaam landschap om te beleven en waar ruimte is voor natuur en voor de mens om er te wonen, te werken en te recreëren.''

De herinrichting van de Beerze is een samenwerkingsverband van natuurbeschermers, boeren, gemeenten, provincie en rijk. Het project begon in de jaren tachtig als een gewone ruilverkaveling. Gaandeweg bleek echter dat het gebied deel zou moeten uitmaken van de ecologische hoofdstructuur, dat met andere woorden het boerenland zou worden omgevormd tot natuurgebied. De boeren kozen eieren voor hun geld en gingen meepraten over de plannen van de Dienst Landelijk Gebied, het waterschap De Dommel en Vereniging Natuurmonumenten. Jarenlang was er geruzie en stagnatie, tot vier jaar geleden eindelijk een melkveebedrijf met tweehonderd koeien kon worden uitgekocht en verplaatst naar de Flevopolder. Ineens was er genoeg ruimte om verschillende partijen tevreden te stellen.

Bij de Beerze komen veranderde inzichten over natuur, landschap en waterbeheer samen. De natuurliefhebber komt aan zijn trekken door het herstel van het beeklandschap en de toename van het aantal soorten planten en dieren. De boer heeft zijn grond verkaveld en is verzekerd van een gereguleerde waterhuishouding. De recreant kan rustiek wandelen langs de Beerze. En de watermanager constateert dat het water niet langer in korte tijd hoeft te worden afgevoerd. De Beerze krijgt na een enkele regenbui minder hoge pieken te verwerken. Het water kan langer worden vastgehouden. De eerste resultaten zijn bemoedigend, zegt Hein Elemans van waterschap De Dommel. ,,Een kwart van de piek in de waterafvoer is er al af.''

    • Arjen Schreuder