Hier heeft gewoond

De korte tekst op de plaquette zou een verkeerde indruk kunnen wekken. `Hier' betekent niet letterlijk `in dit gebouw', maar daarachter. Achter het uit 1660 daterende pand aan de Oostenburgergracht bevond zich destijds een werf van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, waar tsaar Peter de Grote, toen 25 jaar oud, de fijne kneepjes van de scheepsbouw kwam leren. De Russische vorst woonde er ook, gedurende viereneenhalve maand, in een huisje op de werf.

Het bouwwerk aan de straatkant, waar de gedenkplaat is bevestigd, was een onderdeel van dezelfde onderneming. Het bood onderdak aan de lijnbaan, waar kabels van hennep werden gedraaid. Nu vindt men er een museum van Stork-Werkspoor met voorwerpen die betrekking hebben op de geschiedenis van de VOC (van 1663 tot begin 19de eeuw) en van Werkspoor sinds 1827.

Peter de Grote, die met zijn ruim twee meter boven iedereen uitstak, kwam driehonderd jaar geleden niet bij toeval in Nederland terecht. Ons land gold als het neusje van de zalm op het gebied van moderne scheepsbouwtechnieken en daar was het de jonge tsaar om te doen. Hij heeft daar in Amsterdam ook zelf de handen ferm uit de mouwen gestoken, want in die viereneenhalve maand bouwde hij een compleet fregat, al was het dan met onderdelen die hem pasklaar werden aangeleverd. Het bezorgde hem een getuigschrift van de werfbaas, dat hij de rest van zijn leven zorgvuldig heeft bewaard.

Toch begon de Russische expeditie niet in Amsterdam, maar in het naburige Zaandam. Op een zondagmorgen, augustus 1697, voer Peter de Grote in een gehuurde kajuitjacht over de Zaan, toen hij volgens de overlevering een bekende aan de kant zag zitten. Het was de smid Gerrit Kist, die hij ooit had ontmoet in Nemetskaja Sloboda, een speciale wijk voor vreemdelingen even buiten Moskou. ,,Smid, smid, koom hier!'', moet Peter geroepen hebben en het gevolg was dat Kist de jonge tsaar het achterhuis van zijn nederige woning als logeeradres aanbod. Het verblijf duurde maar kort, amper een week. Toen hield Peter het in Zaandam voor gezien en trok hij met zijn gevolg naar de hoofdstad.

Het bewuste houten pandje in Zaandam, daterend van 1627, bestaat nog steeds als Czaar Peterhuisje. In 1818 werd het door koning Willem I gekocht als geschenk voor zijn schoondochter, groothertogin Anna Paulowna van Rusland. Zij heeft het huisje van de ondergang gered door er een stenen gebouw omheen te laten zetten. Al vele jaren fungeert het als museum met herinneringen aan Peter de Grote en de Zaanse scheepsbouw in vroeger tijd.

    • F.G. de Ruiter