`Europa-angst is vaak onterecht'

Veel voorbehouden tegen de Europese Unie zijn onterecht, maar er zijn veel te weinig politici die daar op wijzen. Vindt Christoph Bertram, die blij is met de rede van Joschka Fischer.

,,In Europa is het besef alom aanwezig dat we zo niet verder kunnen, anders loopt de Europese Unie vast. Daarom heeft Joschka Fischer met het ontvouwen van zijn toekomstvisie een belangrijk initiatief genomen. Hij is ingegaan op een grote zorg die bij veel mensen leeft: waar blijft de nationale staat?''

Christoph Bertram (62), directeur van de Stichting Wetenschap en Politiek in Ebenhausen – bij München – vindt dat de Duitse minister van Buitenlandse Zaken een opmerkelijk stap voorwaarts heeft gezet. Fischers voorstelling van een federatief Europa met één regering, een twee kamer-parlement en een gekozen president mag een ver ideaal lijken. Bertram is van mening dat het de groene minister gelukt is een visie te ontwikkelen waarmee Europa verder komt.

,,Fischer heeft een concept op tafel gelegd waarbij hij de nationale staat heeft verzoend met de Europese federatie. Dat mag in sommige landen zijn ondergesneeuwd, omdat ze daar niet van willen horen. Toch was dat het belang van Fischers toespraak in mei'', zegt Bertram.

We zitten in een etablissement aan Unter den Linden in Berlijn. Nog pendelt Bertram wekelijks op en neer tussen Ebenhausen en de Duitse hoofdstad. Eind dit jaar zal zijn instituut verhuizen, want een internationale politieke denk-tank moet dicht bij de macht zitten, vindt Bertram. Een kleine, heldere man, wiens mening bij de rood-groene regering gewicht heeft.

Bertram geldt als belangrijk strategisch denker in de wereld van buitenlands politieke adviseurs in Duitsland. Hij was jarenlang directeur van het Instituut voor Strategische Studies in Londen. Van 1982 tot 1998 werkte Bertram als redacteur internationale conflicten bij het weekblad Die Zeit.

Fischer is, zo vindt Bertram, op een toenemende angst van veel Europese burgers ingegaan die door de globalisering sterker is geworden. Bedrijven opereren al wereldwijd en daar heeft niemand greep op. Worden in de toekomst ook alle beslissingen die de nationale staten raken in Brussel genomen, vragen velen zich af en worden sceptischer over Europa.

,,Mensen maken steeds meer voorbehouden ten aanzien van de Europese Unie, die vaak niet terecht zijn.'' Bertram wijst op het probleem van de immigratie. ,,De angst bij velen dat uitbreiding van de EU met Oost-Europese landen tot een hernieuwde golf van buitenlanders naar het Westen leidt is ongegrond. Dat gebeurt juist als die landen er niet in komen en arm blijven. De suggestie dat met de uitbreiding er ongeliefde concurrenten in de Unie bijkomen ontkent dat ook onze welvaart afhangt van de wens naar welvaart in die landen. Er zijn veel te weinig politici die daarop wijzen.''

Omdat Duitsland aan de uitbreiding hecht, wil Fischer met zijn Europa-plan inspelen op de noodzaak tot hervorming van de Europese Unie, weet Bertram. Een Europa, dat wordt uitgebreid van 15 naar 27 of 30 leden, dreigt onbestuurbaar te worden. ,,Toen de nieuwe kandidaten elkaar in de herst van 1998 in Luxemburg troffen was de groepsfoto veelzeggend. Er kon alleen één foto worden gemaakt als iedereen op een wenteltrap ging staan. Hoe wil je met zo'n grote groep van landen een consensus tot stand zien te krijgen, vroeg meningeen zich af.''

Zoeken naar een structuur waardoor de Europese Unie werkbaar blijft is onontkoombaar, meent Bertram. Een federatie met een centraal bestuur waarbij een duidelijke rol blijft weggelegd voor de nationale staat, zoals Fischer heeft voorgesteld, is volgens hem een werkbaar model.

,,Natuurlijk wekt het idee hier en daar wantrouwen. De Britten zijn terughoudend. Ook de Fransen nemen het woord federatie niet in de mond uit vrees voor de toekomst van de nationale staat.'' Maar Duitsland dat zelf na de Tweede Wereldoorlog een federatie is geworden, beschouwt een federaal Europa helemaal niet als bedreiging voor de eigen zelfstandigheid, zegt Bertram.

,,Duitsland heeft bij de integratie van Europa zijn invloed eerder zien toenemen. Verdere eenwording wordt door ons niet als verlies van soevereiniteit gezien zoals bij andere landen.'' De goede ervaringen met de federale staatsvorm hebben Fischer gestimuleerd een federatie als een zinnig consensus-model voor Europa in te voeren. ,,Één ding is duidelijk'', meent Bertram, ,,zoals het nu gaat in de Unie kunnen we niet verder.''

Fischer wenst volgens hem vooral dat de democratische legitimatie van de uitvoerende macht in Europa wordt versterkt. Daarom acht hij het opstellen van een Europese grondwet cruciaal waarin de bevoegdheden binnen de Unie worden vastgelegd. ,,Duidelijk moet zijn welke rol voor de nationale staten en welke voor Brussel is weggelegd.''

In dit verband vond Bertram de reactie van de Franse president Jacques Chirac op het plan-Fischer in de Rijksdag veelbetekenend. ,,Chirac heeft geen tegenontwerp gepresenteerd, maar de handschoen van Fischer opgepakt. Sterker, voor het eerst heeft een gaullist gesproken over de noodzaak van een Europese grondwet. Ook Frankrijk ziet zich slechts nog als deel van een constitutioneel Europa. Dat is van grote betekenis.''

Natuurlijk heeft Chirac het delicate thema van een federatie niet aangesproken. ,,Maar alleen al het opstellen van een grondwet, het vormen van een Europese rechtseenheid, betekent dat je competenties vastlegt; dat je regelt wie verantwoordelijk is. Dan heb je al bijna een federatie'', zegt Bertram-de-strateeg en grijnst.

Nee, de directeur van het gerenommeerde instituut heeft er alle vertrouwen in dat Fischer met zijn voorzet Europa vooruit zal helpen. ,,Europese integratie is onvermijdelijk. Het idee, dat een Europees land buiten de Unie beter af zou zijn dan in de Unie is naïef.''

Dit is het laatste deel van een korte serie over de visie van Fischer en Chirac op de toekomst van de Europese Unie. De voorgaande delen verschenen op 4, 8 en 10 augustus.

    • Michèle de Waard