`Willen Duitsers wel met joden leven?'

Hoe kan het dat de haat tegen buiten- landers en joden zo hoog is opgelaaid in Duitsland? En wat doen we daaraan? Paul Spiegel, voorzitter van de Centrale Raad voor Joden, riep deze week met de regering op tot een alliantie van burgers tegen haat en geweld. `Niemand wordt als antisemiet of rechts-radikaal geboren.'

Paul Spiegel wordt dagelijks overspoeld met bezorgde telefoontjes. Van vrienden, kennissen, van talrijke leden van de joodse gemeenschap. Kunnen ze nog de straat op gaan? Is het nog veilig voor ze in Duitsland te leven? Of moeten ze opnieuw vluchten, misschien zelfs emigreren? ,,Er is grote angst ontstaan bij de joden'', zegt Spiegel (62), zakenman en voorzitter van de Centrale Raad voor Joden in Duitsland. Vorig jaar volgde hij de plotseling overleden Ignaz Bubis op, het `morele geweten' van de natie. ,,Zolang we niet weten wie achter de bomaanslagen in Düsseldorf en Bamberg zitten zal de onrust groot blijven. Mensen halen zich van alles in het hoofd.''

Na de bomaanslag op 27 juli op een S-Bahnhof in Düsseldorf is alles anders geworden in Duitsland. Er waren geen doden te betreuren, wel tien gewonden. Maar de echte schok ging door het land toen bekend werd dat zes van de tien mensen, die op de S-Bahn wachtten, joden waren uit de voormalige Sovjet-Unie. Was de zelfgefabriceerde bom speciaal gericht tegen de groep joden, die dagelijks na hun taalcursus om 15 uur met deze S-Bahn naar huis reisde? Werd de recente waarschuwing van de Binnenlandse Veiligheidsdienst dat rechts-radikalen in Duitsland naar terroristische acties neigen zo snel bewaarheid?

SPD-minister Otto Schily van Binnenlandse Zaken schroomde niet voor de televisie zijn vermoedens te uiten, dat de aanslag een racistische achtergrond had. Joschka Fischer, de groene minister van Buitenlandse Zaken, deed een dramatische oproep aan de burgers meer Zivilcourage te tonen, meer moed om de haat tegen vreemdelingen te breken. ,,Hier is een punt bereikt waarbij de doorgaans zwijgende meerderheid niet langer mag zwijgen'', zei Fischer. Samen met de regering heeft de Centrale Raad deze week opgeroepen tot een alliantie van burgers tegen haat en geweld.

De aanslag in Düsseldorf bleek de katalysator voor de veel langer bestaande zorg van een kleine groep jeugdwerkers, agenten en onderzoekers over rechts-radikaal geweld. Twee jaar geleden trokken zij al aan de bel over het ontstaan van blanke `nationaal bevrijde zônes' in Oost-Duitsland waar vreemden ongewenst zijn.

Schaamte

In het Oosten is het bijna vanzelfsprekend iets tegen buitenlanders te hebben, stelde Bondsdagpresident Wolfgang Thierse geschokt vast na een rondreis door de voormalige DDR. ,,Ik schaam me voor dit land'', zei Thierse, zelf Oost-Duitser. De vroegere strijder voor burgerrechten legde kort voor de aanslag in Düsseldorf de vinger op de zere plek. Nog in juni toen de Mozambikaan Alberto Adriano in het park van Dessau door een groep skinheads werd doodgetrapt, bleef het stil, in Oost- én West-Duitsland.

Inmiddels struikelen politici, psychologen, vakbonden dagelijks over elkaar in het zoeken naar verklaringen voor het geweld en het poneren van oplossingen. Wetenschappers waarschuwen dat buitenlandse academici niet meer naar Duitsland durven te komen. Ondernemers eisen hard optreden van Justitie omdat de xenofobie hun werknemers in gevaar brengt.

Extra pijnlijk nu bondskanselier Gerhard Schröder zich hard maakt twintigduizend informatici uit onder andere India en Polen naar Duitsland te halen om het schrijnende personeelstekort in de computerbranche te dekken. Toen de Indiase wetenschapper Atiqur Rahman, die te gast was bij de universiteit in Leipzig, op Pinkstermaandag in een telefooncel stond om zijn familie te vertellen dat hij goed was aangekomen, trokken drie skinheads de hoorn uit zijn handen, sloegen hem in elkaar en stuurden hun hond op hem af. `Hoe vreemdelingenhaat de opbouw van het Oosten in gevaar brengt', schreef de Rheinische Post. Uitzendbureau's hebben het Oosten taboe verklaard voor buitenlanders.

De helft van de rechts-radikale aanslagen vorig jaar mag in Oost-Duitsland hebben plaatsgevonden, waar slechts een vijfde van de bevolking woont, Düsseldorf en het Beierse Bamberg, waar afgelopen dinsdag een bomaanslag op het huis van een joods gezin werd verijdeld, liggen in het Westen. Donderdag ontplofte een bom in een Turkse Imbiss (snackbar) in het Oost-Duitse Eisenach.Is het nog veilig voor buitenlanders en joden in Duitsland?

Spiegel, wel eens beschreven als een rustige man met de ,,gelatenheid van een gentleman'', zoekt naar woorden. Hij engageert zich al tientallen jaren in de joodse gemeenschap in Duitsland. Spiegel was drie jaar plaatsvervanger van Bubis, is voorzitter van de joodse gemeenschap in Düsseldorf en heel Noordrijn-Westfalen. In de Rosenstrasse in Düsseldorf huist hij met zijn bemiddelingsbureau voor kunstenaars, want alle werk voor de joodse zaak is onbetaald. In tegenstelling tot zijn polemische voorganger, is Spiegel een consensus-man.

Deze morgen verraadt zijn open, vriendelijke gezicht grote zorgen. ,,Ik vind het verschrikkelijk dat we ons überhaupt met zo'n vraag moeten bezighouden. Ik vind het verschrikkelijk we ons 55 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog moeten afvragen of het veilig is in Duitsland. Ik geef eerlijk toe, dat ik problemen heb met het vinden van een antwoord. Als je hoort dat in Bamberg een aanslag was gepland op een huis dat bijna helemaal door joden wordt bewoond, kun je niet overgaan tot de orde van de dag. Het geweld escaleert. Onze synagogen en gemeenschapscentra worden al bewaakt en helaas duidt niets erop dat de bescherming kan worden opgeheven. Een dag voor Pasen werd een brandbom in de synagoge in Erfurt gegooid. Bij onze begraafplaatsen lukt dat niet, daarom zijn ze vaak doelwit van aanslagen. Twee weken geleden was er een antisemitische actie tegen een joods centrum in Potsdam. Afgelopen jaar werden vrijwel wekelijks joodse begraafplaatsen en gebouwen vernield. Sinds enkele maanden plegen rechts-radikalen vrijwel dagelijks aanvallen op buitenlanders of joodse instellingen.

,,Zo erg is het in Duitsland sinds 1945 nog niet geweest. Het ontstellende is dat op een bevolking van 82 miljoen een paar duizend gewelddadige misdadigers, idioten en gekken in staat zijn het hele land verdacht te maken.''

Ballingschap

Eens wilde hij zelf niet meer in Duitsland wonen. Spiegel is geboren in het Westfaalse Warendorf en overleefde het nazi-regime in Belgische ballingschap. Zijn moeder had hem bij katholieke boeren verstopt. Zijn enige zus Rosa werd door de nazi's ontdekt en omgebracht. Zijn vader kwam in een concentratiekamp terecht.

Tegen het einde van de oorlog was Spiegel zeven jaar en beschouwde de Duitsers als ,,vreselijk grote mensen'', die niets anders wilden dan joodse kinderen vermoorden. Met zijn moeder zou hij emigreren. Ruth Spiegel had de kaartjes voor de reis naar Amerika al in haar zak, toen plotseling haar man een levensteken gaf. Hugo Spiegel had drie concentratiekampen overleefd en was vast van plan naar Warendorf terug te keren. Dus gingen moeder en zoon mee. Was Paul Spiegel toen 20 of 21 geweest, was hij zeker niet meegegaan, bekende hij onlangs. Nu wil hij daaraan niet meer denken. ,,Wij joden wíllen hier wonen en we denken dat we hier kúnnen leven. Maar willen de Duitsers dat ook? Dat is de vraag die ik steeds weer aan mijn niet-joodse landgenoten stel.''

Het zijn nu andere tijden dan in de jaren zeventig, meent Spiegel. De Rote Armee Fraktion (RAF), die destijds bomaanslagen pleegde, had geen stilzwijgende meerderheid achter zich, zegt hij nadrukkelijk. ,,Nu moeten we helaas vaststellen dat de stilzwijgende instemming groter is, zo niet groot. Waarom?''

Uiteraard worden rechts-radikale aanvallen op lijf en leden afgewezen. Maar dezelfde mensen voegen er meteen aan toe, dat vrouwen 's avonds niet meer de stad in kunnen, dat 's avonds in het park wandelen er ook niet meer bij is omdat buitenlanders overvallen plegen. ,,Het werkelijke probleem is dat er een zekere instemming bestaat, een bewust wegkijken. Dat weten de rechts-radikalen. De meerderheid kijkt niet bewust weg, maar kijkt ook niet bewust.''

Twee vragen moeten volgens Spiegel met urgentie worden beantwoord. ,,Wat doen we ertegen en hoe kon het zover komen? Er moet iets helemaal niet gefunctioneerd hebben. Niemand wordt als antisemiet of rechts-radikaal geboren.''

Één probleem zit bij de scholen, is Spiegel gebleken. Er is iets grondig mis bij de overdracht van docenten naar scholieren en studenten. ,,Hoe is het mogelijk dat elke tweede jongere tussen veertien de zeventien jaar niets met het woord Auschwitz kan beginnen? Ze weten niet wat het is. Het lukt de leraren niet twee vragen te beantwoorden: wat is er gebeurd en wat scholieren nog meer interesseert – hoe was het mogelijk dat mijn volk dat heeft toegelaten? Uit eigen ervaring weet ik dat de helft van de scholieren niet weet waartoe het nationaal-socialisme heeft geleid, wat het voor de joden heeft betekent en voor het hele Duitse volk.''

Morele knuppel

Daarom acht hij uitlatingen over de Holocaust zoals de schrijver Martin Walser twee jaar geleden deed schadelijk. Walser pleitte ervoor Auschwitz niet telkens als `morele knuppel' te gebruiken om de Duitsers met hun neus op het verleden te drukken. ,,Hij zet de deur open voor verdringing. Als Walser al te kennen geeft dat men moet ophouden met herinneren, dan blijken vele anderen bereid te zeggen: daar willen we niets meer mee van doen hebben. Vooral voor de jeugd is dat een gevaar. Binnen de kortste keren zeggen mensen dat ze er níets mee te maken hadden.''

Nee, het gaat niet om schuld, meent Spiegel. Duitsers moet de verantwoordelijkheid op zich nemen voor het opbouwen van een gemeenschappelijke toekomst, met joden. ,,De geschiedenis kun je niet van je afschudden of uit het geheugen schrappen. Dat bewijzen de dagelijkse rechts-radikale aanvallen.''

Hij vreest dat sommigen het akelige thema rechts-radikalisme het liefst op het Oosten afschuiven. ,,Feit is dat de bereidheid tot geweld bij rechts-radikale jongeren in de voormalige DDR groter is.

Uitzichtsloosheid, gebrek aan werk en de autoritaire opvoeding spelen daarbij een rol. Er moet iets gedaan worden om deze jongeren het gevoel te geven dat ze serieus worden genomen.'' Maar niemand mag vergeten dat de kiem van het rechts-radikalisme bij de uiterst rechtse partijen in het Westen zit, zegt Spiegel met klem.

Ook zijn de rechts-radikale ontwikkelingen op internet zwaar onderschat, meent hij. Spiegel wijst op de stormachtige groei van het aantal neonazistische websites. Waren dat er in 1996 nog 32, nu zijn dat er meer dan 500. Een deel daarvan komt uit het buitenland, vooral Amerika. ,,Als jongeren worden opgeroepen deel te nemen aan een bijeenkomst van de rechts-radikale partij NPD gaan ze vaak niet omdat de politie, de inlichtingendienst, iedereen ze daar in de gaten houdt. Op internet zijn ze anoniem. De zestigduizend rechts-radikalen in Duitsland kunnen zo met elkaar discussiëren en oproepen tot acties zonder dat iemand het controleert. Daaraan moet iets gebeuren. Rechts-radikalen opereren op deze manier ondergronds.''

De waarom-vraag laat Spiegel niet los. ,,In 1945 dachten we: antisemitisme zal in Duitsland niet meer voorkomen. Maar het anti-joodse denken heeft nooit opgehouden te bestaan. Ook in de DDR. Toen het communisme failliet was, explodeerde het antisemitische gedachtengoed. Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat vijftien procent van de Duitsers tenminste latent antisemitisch is.''

Waarom, vraagt Spiegel zich af. Zoveel joden zijn er helemaal niet in Duitsland dat ze hen kunnen haten, ook al zijn het er 85.000. ,,Het aantal joden is weliswaar na de Duitse hereniging verdrievoudigd, maar het zijn er zo weinig dat ze nauwelijks worden waargenomen.''

Toen zijn voorganger Bubis vlak voor zijn dood de bittere balans opmaakte en zei bijna niets bewerkstelligd te hebben, weersprak Spiegel hem. ,,Maar nu voel ik me zoals Bubis destijds. Sinds enkele maanden vraag ik me af wat onze inspanningen hebben opgeleverd. Nu kan ik Bubis begrijpen. Wat moeten we nog doen om dit te laten ophouden?''

Neonazi's harder straffen. Een beroepsverbod voor rechts-radikalen. Een verbod van de extreem-rechtse NPD. Allemaal voorstellen waarvan moet blijken of ze haalbaar zijn, meent Spiegel. ,,Belangrijker is dat mensen hardop zeggen: dit willen we niet. Daarom hebben we deze week samen met de regering opgeroepen tot een alliantie van burgers tegen haat en geweld. We hopen dat er een schok door de bevolking gaat, dat mensen begrijpen dat rechts-radikalen met hun geweld niet alleen buitenlanders, joden en andere minderheden raken, maar dat alle Duitsers getroffen worden.''

De eerste reacties – honderden brieven, emails en telefoontjes – stemmen hoopvol. Slechts drie anonieme brieven waarin hij ,,op de gebruikelijke manier'' werd uitgescholden. Michael Schumacher, Sabine Christiansen, Franz Beckenbauer, Boris Becker. Bekende maar ook minder bekende Duitsers willen meedoen. Toen skinheads onlangs twee zwarten in een tram in Potsdam bedreigden, stond de helft van de passagiers op om het duo in bescherming te nemen. De bestuurder waarschuwde de politie en prijkte een dag later met een foto als held in de krant. Dat is de Zivilcourage waar Joschka Fischer op doelt en Spiegel op hoopt.

Ja, nog kunnen buitenlanders en joden naar Duitsland komen, zegt Spiegel peinzend. Maar willen de Duiters dat wij hier wonen, vraagt hij opnieuw en twijfelt. ,,Ik hoor dat ze het willen, ik geloof het ook. Maar het moet eerst eens worden bewezen of ze het echt willen.''

En als blijkt dat de aanslag in Düsseldorf het werk was van rechts-radikalen? ,,Mocht worden vastgesteld dat het een doelgerichte aanslag op de groep joden was, hebben we natuurlijk een enorm probleem. Dan zal de onrust in onze gemeenschap nog veel groter worden. Op zich is het niet moeilijk 85.000 joden tot emigratie op te roepen. Daartoe bestaat nu werkelijk geen aanleiding. Ik wil de angst niet op voorhand verder aanwakkeren.''

De meerderheid kijkt niet bewust weg, maar kijkt ook niet bewust

    • Michèle de Waard