Jürgen Flimm plaatst Ring in het heden

Het eerste deel van Wagners vierdelige `Ring' op de Bayreuther Festspiele is een geestige, cabareteske voorstelling die afrekent met de wereld buiten het theater. Het Walhalla is in de nieuwe regie een wolkenkrabber, de god Wotan een louche projectontwikkelaar.

De eerste cyclus van de nieuwe productie van Der Ring des Nibelungen, waarmee de Wagner Festspiele in Bayreuth het nieuwe millennium ingaan, werd eind juli in Wagners eigen theater uitgevoerd in een bijna apocalyptische sfeer, die alleen wordt overtroffen door de ondergang van de godenwereld in het slotdeel Götterdämmerung.

Regisseur Jürgen Flimm plaatst, in de dertiende Bayreuth-enscenering sinds 1876, het mythische verhaal van de vierdelige Ring in het heden. Dat resulteert in Das Rheingold in een geestige, cabareteske en soms zelfs hilarische voorstelling, die luchtig en ironisch afrekent met de wereld buiten het theater, waar de onheilspellende toekomst al is begonnen.

De god Wotan, met wie het slecht zal aflopen, is hier een louche projectontwikkelaar. Het Walhalla dat hij laat bouwen is een wolkenkrabber. De god Loge, die Wotan helpt zijn kwalijke zaakjes met de misleide reuzenbouwvakkers Fasolt en Fafner op te knappen, is de topman van een adviesbureau, Hij is tevens een handig advocaat, die met tientallen danspasjes tussen de problemen doorhuppelt. Deze vuurgod heeft een rokende aktentas.

Ook de held Siegfried zal het in de komende opera's niet goed vergaan. Decorontwerper Erich Wonder verbeeldt zijn lot op een tentoonstelling in het Bayreuther stadhuis in een serie schilderijen van trein- en vliegtuigongelukken.

Wagners Ring is na 124 jaar uiterst modern en eigentijds. De enscenering van Jürgen Flimm doet meer denken aan de stijl van Koot en Bie en Jiskefet, dan aan het zich statisch voortslepend drama in kostuums van berenvellen, dat hier in Bayreuth historie maakte. Wotan heeft nog wel een speer, maar hij gebruikt die alleen om te drukken op het knopje van de lift, die hem naar Alberichs goud in de onderwereld zal brengen.

Hoe leuk, onderhoudend en eigentijds de nieuwe Ring ook begint, een aanzwellend koor van muziekcritici, weglopende zangers, boeroepende theaterbezoekers, leden van de familie-Wagner en bezorgde Wagnerliefhebbers ziet nauwelijks nog toekomst voor het Festspielhaus, als er niet snel een eind komt aan het bewind van Wolfgang Wagner, de 80-jarige kleinzoon van Richard Wagner.

Pas dit najaar, op zijn vroegst, komt er duidelijkheid over de opvolging van Wolfgang Wagner, die volgend jaar zijn 50-jarig jubileum als Festspielleiter viert. Algemeen is de roep om zijn aftreden, vaak verwoord als `Weiche, Wolfgang, weiche' – een variant op wat Erda in Das Rheingold aan Wotan adviseert: `Weiche, Wotan, weiche.'

Maar anders dan de oppergod weet Wolfgang nog van geen wijken, zolang hij niet overtuigd is van een degelijke opvolger. Zijn dochter Eva Wagner is dat volgens hem niet, evenmin als zijn nicht Nike Wagner, die in Bayreuth ook opera's van andere componisten wil brengen. Wagners ideale opvolger is zijn echtgenote en assistente Gudrun Wagner. Voor de meeste toeschouwers blijft de standvastige Wolfgang Wagner een held. Hij kreeg een hartelijk applaus, toen hij aan het begin van de tweede Ring-cyclus kwam melden dat Wotanvertolker Alan Titus niet erg bij stem was.

Dat de toestand op de Groene heuvel in Bayreuth rechtstreeks te vergelijken valt met de ontwikkelingen in Der Ring des Nibelungen, bewijst opnieuw de universaliteit van het door Richard Wagner zelf geschreven verhaal. Ook de toneel- en operaregisseur Jürgen Flimm, die zichzelf geen Wagneriaan vindt en hier zijn eerste Wagnervoorstelling ensceneert, komt tot de conclusie dat de revolutionair Wagner in de Ring betoogt dat geld en macht niet gelukkig maken en dat een liefdeloze wereld gedoemd is tot de ondergang.

Al karakteriseerde Wagner de Ring als een oude mythe, die wijze boodschap is van alle tijden. In 1976 plaatsten Patrice Chéreau en Pierre Boulez hun eeuw-Ring in de tijd van ontstaan, de superkapitalistische `Gründerzeit'. Harry Kupfer situeerde later de Ring `op de weg der geschiedenis', de vorige Ring van Alfred Kirchner en ontwerpster Rosalie was een kleurrijk sprookje. Jürgen Flimm houdt het Bayreuther publiek van het jaar 2000 een spiegel voor en toont hoe het volgens hem nu in de wereld toegaat.

Niets is volgens Flimm zo `down to earth' als de hemelse godenwereld, de goden lijken niet alleen op mensen, ze zijn het ook. De Rheintöchter, die het goud in de Rijn bewaken, zijn vlotte en zorgeloze meisjes, de Duitse nichtjes van de Dolly Dots en ze maken danspasjes en showgebaartjes. Alberich, die hun goud steelt, is het type van de ouderwetse ondernemer, een uitbuikende man in bonis, zolang hij tenminste in het bezit is van het Rijngoud.

Behalve liefde en geluk is met geld en goud alles te koop, ook de wolkenkrabber Walhalla, die hier, exact volgens Wagners aanwijzingen, verrijst aan het eind van een regenboog. Het orkest maakt onder leiding van Giuseppe Sinopoli Wagners magie compleet. Ook met de trucs met de Tarnhelm wordt door Flimm niet de hand gelicht. Je vraagt je af waar Alberich blijft, al zal hij wel in de rookwolk onder zijn bureau zijn verdwenen. Ook Erda verdwijnt `zomaar' uit haar mantel, als Wotan haar omhelst. Maar ze zal terugkeren, ze is Wotans geweten in Der Ring des Nibelungen.

    • Kasper Jansen