Tekeningen direct van de maker in Teylers

Voor een zomertentoonstelling is het misschien wat eigenaardig, maar een van de tekeningen in de expositie die nu is te zien in het prentenkabinet van Teylers Museum, is een IJsgezicht met twee molens uit 1865. Het blad, door Andreas Schelfhout virtuoos uitgevoerd in pen en inkt, penseel en waterverf, geeft vooral de atmosfeer van een mooie, koude winterdag weer. Een zeilscheepje is vastgevroren in een vaart waar figuurtjes aan het schaatsen zijn op verbazend natuurgetrouw spiegelend ijs. Het tekstbordje licht toe dat de tekenaar bovendien, door met een hard voorwerp in het papier te krassen, een levensecht effect van hard en droog ijs bereikte. Datzelfde bijschrift vermeldt dat Schelfhout in zijn tijd bejubeld werd met de woorden `Uw winter overtreft uw lent'.

De kunstenaar was toen 75 jaar oud en of het compliment nu vooral de kwaliteit van zijn winterlandschappen betrof of eerder het feit dat zijn werk er laat in zijn leven alleen maar beter op werd (of misschien allebei), wordt niet helemaal duidelijk. Materiaal ter vergelijking is er nauwelijks, afgezien van één ander ijsgezicht van Schelfhout zelf en een paar landschappen van tijdgenoten als Barend Cornelis Koekkoek en Jan Weissenbruch. En dat is emblematisch voor deze tentoonstelling, die gespeend is van iedere grote lijn. Zo'n vijftig tekeningen uit eigen bezit zijn er te zien, van de hand van Nederlandse kunstenaars van de zestiende tot de negentiende eeuw.

Landschappen zijn er, maar ook portretten, zoals het aantrekkelijke blad dat twee zestiende-eeuwse kunstenaarspersoonlijkheden in zich verenigt. Hendrick Goltzius maakte het in 1591 en hij beeldde er de beeldhouwer Giambologna op af. De zelfbewuste kop van de 62-jarige kunstenaar is weergegeven in een uiterst verfijnde krijt- en penseeltekening, die contrasteert met de schetsmatige behandeling van zijn kleding. Uitzonderlijk is een studie voor een schutterstuk uit 1600 dat aan Frans Pietersz. de Grebber wordt toegeschreven. De kunstenaar heeft in zijn tekening de compositie verkend, zonder veel aandacht te schenken aan details: de mannen die rond een tafel zitten hebben, voor zover ze geen hoed dragen, zo goed als kale hoofden. Niet alleen is van deze kunstenaar maar heel weinig werk bekend, maar ook zijn studies voor dit soort groepsportretten zeldzaam. Heel anders van aard zijn de uitgewerkte en gekleurde genrevoorstellingen van Adriaen van Ostade en een navolger van Gerard Dou, terwijl de Pissende koe van Paulus Potter weer een schetsmatige studie is voor een van de prenten uit een reeks die bekend staat als het `Bullenboekje' (1650).

Slechts de uitzonderlijkheid van Teylers' tekeningencollectie als geheel zou, vanuit het gezichtspunt van de geschiedenis van de smaak, samenhang aan de tentoonstelling hebben kunnen verlenen. Het museum dateert uit de achttiende eeuw en een groot deel van de tekeningenverzameling is, veel eerder dan bij vergelijkbare musea, al verworven voor 1875. Dat is er een reden voor dat er een zwaartepunt ligt bij destijds zeer gewaardeerde tekeningen die als afzonderlijk kunstwerk zijn gemaakt: uitgewerkte, gedetailleerde bladen, liefst in kleur. Andreas Schelfhouts ijsgezicht is er een voorbeeld van, net als het arcadische boslandschap met een tempeltje, spelende putti en lummelende herders, van Jurriaan Andriessen (1742-1819). Het feit dat het museum ze direct van hun makers heeft betrokken, maakt deze twee tekeningen ook wat dit betreft veelzeggende documenten van verzamelgeschiedenis. Dat aspect krijgt echter nauwelijks nadruk. Wat rest is een mooie expositie waarop veel te genieten valt van de verscheidenheid en de uitstekende kwaliteit van de tekeningen. Maar het is een echte tentoonstelling voor de zomer, die vreemd genoeg in veel musea wordt beschouwd als een slappe tijd die met een gemakkelijke expositie kan worden gevuld.

Tentoonstelling: Nederlandse tekeningen 1580-1850. Hoogtepunten uit eigen bezit. Teylers Museum, Haarlem. T/m 22/10, geopend di-za 10-17, zon- en feestdagen 12-17 uur. Inf.: (023) 531 90 10.

    • Bram de Klerck