Het `gecorrigeerd verzamelinkomen'

De op handen zijnde belastingherziening maakt iedereen rijker, althans op papier. Doordat een aantal aftrekposten verdwijnt of wordt beperkt, neemt het door de Belastingdienst vastgestelde inkomen van de meeste mensen met duizenden guldens toe. Toch valt de aanslag volgend jaar in de meeste gevallen lager uit, omdat de tariefpercentages flink omlaag gaan. Wel heeft de stijging van de fiscale inkomens nadelige gevolgen voor mensen met huursubsidie en voor gezinnen die van de overheid een tegemoetkoming krijgen in de kosten van hun studerende kinderen. De hoogte van deze subsidies hangt namelijk af van het door de fiscus vastgestelde inkomen uit het voorafgaande jaar. Wanneer dit met duizend gulden toeneemt, scheelt dat een jaar later vele honderden guldens aan huursubsidie en studiefinanciering. Dergelijke inkomensafhankelijke subsidies maken dat een verbetering van het inkomen bijna helemaal weglekt, doordat méér belasting moet worden betaald en tegelijkertijd subsidies worden gekort. Gezinnen in kwestie zitten tot over hun oren in de `armoedeval' waardoor het accepteren van een baan of overwerk niet loont.

Wanneer de fiscale inkomens stijgen, louter als uitvloeisel van de belastingherziening, groeit een aantal mensen uit deze armoedeval. Hun volgens de herziene belastingwet vastgestelde inkomen is zo hoog geworden dat zij niet langer recht op subsidie hebben. Vanaf dit moment kan een inkomensverbetering niet langer leiden tot subsidiekorting: werken loont voortaan. Wie door de belastingherziening niet uit de armoedeval groeien, klimmen in ieder geval een paar treden op de inkomensladder, zodat zij in de toekomst gemakkelijker uit de armoedeval losraken. Zo doende zou de komende belastingoperatie kunnen bijdragen aan het bereiken van een hoofddoel van het kabinetsbeleid, de bevrijding van zoveel mogelijk gezinnen uit de armoedeval. Het kabinet mist deze kans voor open doel. Het heeft besloten dat mensen met huursubsidie en studiefinanciering evenveel moeten profiteren van de komende lastenverlichting als iedereen. Hiertoe is bij de Tweede Kamer een wetsvoorstel ingediend dat ons sociaal-fiscaal labyrint nog een stuk ingewikkelder maakt dan het nu al is. Het voorstel beoogt het fiscale inkomen – straks `verzamelinkomen' geheten – van mensen met huursubsidie en/of studiefinanciering te corrigeren voor het effect van het vervallen van allerlei aftrekposten, zodat de bestaande subsidieaanspraken onverlet blijven. Het verzamelinkomen in 2001 van uitkeringsontvangers wordt hiertoe verlaagd met bijna 1100 gulden, dat van zelfstandigen en werknemers met meer dan 3500 gulden. Het zo gevonden `gecorrigeerde verzamelinkomen' is na volgend jaar de maatstaf om te bepalen of iemand aanspraak heeft op huursubsidie of studiefinanciering. De Belastingdienst berekent deze inkomensmaatstaf en geeft die door aan de instanties die de subsidies uitkeren. Die stellen op hun beurt de subsidie-ontvangers op de hoogte. Als resultaat van deze operatie krijgen naar schatting anderhalf miljoen Nederlandse gezinnen vanaf de zomer van 2002 jaarlijks bericht hoe hoog hun gecorrigeerd verzamelinkomen in het voorafgaande kalenderjaar was. Bij de toekenning van huursubsidie en studiefinanciering vanaf 2002-2003 wordt daarmee rekening gehouden. Het op gang houden van deze papierstromen gaat de Belastingdienst hoofdbrekens en handenvol extra werk bezorgen.

De bij de berekening van het gecorrigeerd vervangingsinkomen in aanmerking te nemen bedragen bieden compensatie voor het vervallen van `standaard' aftrekposten die iedereen heeft: de vaste kostenaftrek van werkenden en mensen met een uitkering en een deel van de zelfstandigenaftrek. Sommige mensen hebben daarnaast persoonsgebonden, niet-standaardaftrekposten die eveneens worden afgeschaft (renteaftrek op leningen voor de aanschaf van consumptiegoederen) of beperkt (reiskosten, aftrek van uitgaven voor levensonderhoud van verwanten). Het wetsvoorstel regelt dat het verzamelinkomen ook hiervoor van geval tot geval wordt gecorrigeerd. Deze correctie wordt in de periode 2003-2005 stapsgewijs afgebroken. Dit komt er in feite op neer dat het inkomensnadeel door het vervallen van niet-standaardaftrekposten slechts over drie jaar wordt uitgesmeerd. Het gaat om tweehonderdduizend gevallen.

De compensatie voor het verlies van de standaardaftrekposten loopt daarentegen tot in lengte van jaren. De al genoemde correctiebedragen van 1100 en 3500 gulden worden echter niet geïndexeerd. Omdat inkomens en uitkeringen in de loop van de tijd stijgen – als gevolg van de inflatie en van reële inkomensverbeteringen – neemt het belang van de in guldens gelijkblijvende correctie in verhouding steeds meer af. Het eenmalige inkomensnadeel wordt zodoende over tien tot twintig jaar uitgesmeerd, totdat een kabinet de politieke moed opbrengt de door de algemene inkomensstijging uitgeholde correctiebedragen te schrappen.

De Tweede Kamer moet nog aan de behandeling van het wetsvoorstel beginnen. De volksvertegenwoordigers kunnen het voorstel na de zomer beter naar de prullenmand verwijzen. Het betekent een extra complicatie van ons al hopeloos ingewikkelde systeem van heffingen en uitkeringen. De uitvoeringskosten van de Belastingdienst stijgen fors en burgers verliezen nog meer hun begrip van het sociaal-fiscale complex. Verder deugt het wetsvoorstel niet, omdat het kabinet een unieke kans laat schieten om op tamelijk geruisloze wijze iets te doen aan het algemeen erkende probleem van de armoedeval. Het voorstel is gemotiveerd door de wens van het kabinet mensen met huursubsidie en studiefinanciering evenveel van de belastingherziening te laten profiteren als burgers die deze subsidies niet ontvangen. Maar dat doel wordt niet bereikt. Het koopkrachtverlies van gezinnen met huursubsidie en studiefinanciering wordt slechts over een aantal jaren uitgesmeerd. Veel ontvangers van inkomensafhankelijke subsidies gaan er door de belastingoperatie flink op vooruit. Ook wanneer hun subsidie vermindert, blijft hun koopkrachtverlies in 2002 daarom beperkt van omvang. De beoogde uitsmeeroperatie kan dus achterwege blijven.

    • Flip de Kam