Herzien

Toen ik eind jaren zeventig op een studentenflat in Diemen woonde, kon ik in de verte de `Bijlmerbajes' in `Dievendrecht' zien. De zes torens van de gevangenis leken sprekend op de vijf torenflats van het Diemense studentencomplex. Een bekende grap over de Bijlmerbajes was dan ook dat deze gebouwen bij gebleken ongeschiktheid als gevangenis altijd nog als studentenflats dienst konden doen.

De gelijkenis tussen beide gebouwen was geen toeval. De architecten van de Bijlmerbajes, het echtpaar Pot-Keegstra, hadden vooral ervaring in de bouw van studentenflats en bejaardenwoningen, voordat het ministerie van justitie hun eind jaren zestig vroeg om nu eens een ander soort gevangenis te ontwerpen.

Dit verzoek paste bij de tijd. De Bijlmerbajes is gebouwd in de jaren dat de Nederlandse verzorgingsstaat zijn hoogtepunt beleefde. De tijd van ontzagwekkende koelgevangenissen waar een alziend oog alle cellen vanuit één centraal punt in de gaten kon houden, leek voorbij. De boef was een `gedetineerde' geworden en de gevangenis een `penitentiaire inrichting'.

In hun eerste ontwerp had het echtpaar Pot-Keegstra de Bijlmerbajes voorzien van een zwembad, een tuinderij en een park vol recreatieve toestellen. Maar dit ging zelfs het hervomingsgezinde ministerie van Justitie te ver.

Over het ontwerp is vervolgens vele jaren vergaderd en overlegd. Uiteindelijk hebben de architecten maar een paar van hun idealistische ideeën weten te realiseren. Zo kreeg de Bijlmerbajes de vorm van zes woontorens met afdelingen van 12 cellen die allemaal een eigen gemeenschappelijke zit/eetkamer hebben. De bedoeling was dat twaalf gedetineerden een `samenleefverband' zouden vormen en dat de twee bewakers `gewoon in de groep zouden meedraaien.' Ook nieuw was dat elke cel een raam van gepantserd glas had, zodat elke gedetineerde een mooi, niet door tralies belemmerd uitzicht zou hebben. ,,Wij wilden de gedetineerde een idee van lucht en ruimte geven'', zei mevrouw Pot-Keegstra in 1993 in een artikel van Misha Rasovich en Hans van Willigenburg over de Bijlmerbajes in de Groene Amsterdammer.

`Lucht en ruimte': deze woorden herinneren aan `licht, lucht en ruimte' de beroemde trits van het Nieuwe Bouwen. Ook in andere opzichten lijkt de Bijlmerbajes wel op een schepping van een of andere Nieuwe Bouwer uit de jaren twintig. De zes bajestorens hebben geen ornamenten, maar zijn streng en functioneel. Bovendien zijn ze, net als bijna alle gebouwen van het Nieuwe Bouwen, wit, de kleur van ziekenhuizen, van genezing. In de Bijlmerbajes, zo was de bedoeling, zit men niet om gestraft te worden, maar om `beter' te worden.

Veel van de goede bedoelingen van de architecten pakten verkeerd uit. De panoramaramen werden veel gevangenen te veel. ,,Gevangenen klaagden dat het panorama hen op een pijnlijke manier herinnerde aan de vrijheid die ze op dat moment niet bezaten'', schreven Rasovich en Van Willigenburg. ,,Als reactie werd menige asbak of biljartbal tegen het pantserglas gekeild. Na verloop van tijd puilden de kelders uit van de geruïneerde gevangenisramen, achtduizend gulden het stuk.''

Ook mevrouw Pot-Keegstra erkende in 1993 dat de Bijlmerbajes niet was geworden wat ze ervan had verwacht. ,,De Bijlmerbajes is een vergeefse poging geweest een nieuwe type gevangenis te creëren'', zei ze. De paviljoens bleken geen helende werking op de gedetineerden te hebben, maar maakten de exploitatie van de Bijlmerbajes wel veel duurder dan een orthodoxe gevangenis. ,,Dit gebouw vreet gewoon geld'', zei directeur Huet van de Bijlmerbajes afgelopen zaterdag in Het Parool. ,,Tachtig procent van het totale budget gaat op aan personeel. (-) Een heel nieuw gebouw neerzetten is op de lange termijn veel goedkoper.''

Dit laatste gaat dan ook gebeuren: er komt een nieuwe gevangenis in Amsterdam of Zaanstad. De toekomst van de Bijlmerbajes, het monument van goede bedoelingen, is onzeker.