`Europa wordt zielloos zonder diversiteit'

Het Heilige Roomse Keizerrijk probeerde Europa te verenigen via de godsdienst, Napoleon deed het met wapens. ,,De Europese eenheid moet er een worden van Europese diversiteit'', vindt de Franse politicus en hoogleraar Sami Naïr.

Kort na het ,,historische'' bezoek, eind juni, van de Franse president Jacques Chirac in de Duitse Bondsdag kan Sami Naïr, Europarlementariër en lid van de Mouvement des Citoyens, er nog steeds niet over uit. Nou ja, ook haalt hij er zijn schouders over op. Géén Verenigde Staten van Europa, wél een Verenigd Europa van Staten? Lood om oud ijzer natuurlijk. Maar daar gaat het niet om. Ontstellend – en hij herhaalt het woord voor de zekerheid enkele keren – ontstellend is, dat een president van de Republiek, van de Franse Republiek, zomaar even volstrekt vage voorstellen doet over een Europese Constitutie, waarin de rechten van de burgers zouden moeten worden vastgelegd. Zonder dat het volk geraadpleegd is, dreigt het in een ongewis avontuur te worden gestort waarin de soevereiniteit van datzelfde volk in het geding is. Het volk: de zuurbevochten Republiek zelf dus. Ontstellend, dat is het.

Behalve lid van het Europese parlement is de filosoof en socioloog Naïr hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Parijs en de Carlos-III Universiteit van Madrid. Hij gaf eerder les aan universiteiten in Zuid-Amerika, Europa, Noord-Afrika. Zelf is hij afkomstig uit een familie van immigranten. Over immigratie en integratie schreef hij een tiental boeken. Door premier Lionel Jospin is hij aangesteld als ,,interministeriële'' raadgever op het gebied van ontwikkelingssamenwerking en immigratie.

Tijdens de Europese verkiezingen van 1999 voerde Naïr samen met François Hollande, huidig voorzitter van Socialistische Partij in de Assemblée, de lijst aan van Socialisten en Republikeinen. Hij is een zeer goede vriend van Jean-Pierre Chevènement, de minister van Binnenlandse Zaken en leider van de MdC, die opschudding veroorzaakte met zijn reactie op de voorstellen voor een Federaal Europa van de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Joschka Fischer.

Alsof hij voor de collegebanken staat, ontvouwt Naïr op dicteersnelheid zijn ,,twee voornaamste'' bezwaren tegen het voorstel van Chirac. ,,Het volk hoort geraadpleegd te worden in zulke serieuze aangelegenheden en een staatshoofd hoort geen vage voorstellen te doen. De president lijkt zich helemaal geen rekenschap te geven van de voorwaarden die voor een Constitutie noodzakelijk zijn. Hebben de Europese volken een gemeenschappelijke identiteit? Nee, diversiteit is juist het kenmerk van Europa – en Europa is met acht monarchieën en zeven republieken zelfs nog heel veel diverser dan Frankrijk en Duitsland onderling al zijn, maar wat de andere landen denken is kennelijk al helemaal niet aan de orde. Als Chirac beoogt de Europese instellingen transparanter, begrijpelijker en toegankelijker te maken voor de burger, is dat op zichzelf een loffelijk streven, maar uit zijn `constitutie'-voorstel blijkt dat niet. Daaruit blijkt vooralsnog alleen maar minachting van de politieke elite jegens het volk.''

Nadrukkelijk stelt Naïr voorstander van de door Fischer aangezwengelde discussie te zijn, al is hij het helemaal niet met hem eens. En passant verdedigt hij Chevènement, wiens woorden alom ,,verkeerd'' begrepen zijn. Door te zeggen dat ,,Duitsland nog altijd niet de ontsporing die het nazisme is geweest [...] te boven is'', bedoelde de minister van Binnenlandse Zaken juist niet dat Duitsland nog altijd nazistisch is. Integendeel: het land bestrijdt zijn verleden zó sterk, dat het de idee van een natie verwerpt en vergeet dat een natie niet altijd etnisch bepaald hoeft te zijn, maar ook een verbond tussen vrije burgers kan zijn. Zoals de Franse natie, tijdens de Revolutie van twee eeuwen geleden in vrijheid gevormd door burgers, een revolutie die het universele gedachtegoed heeft voortgebracht dat Naïrs links van de Socialistische Partij gesitueerde Mouvement des Citoyens tot op de dag van vandaag verdedigt.

Naïr laakt de afwezigheid van de Europese intelligentsia in het debat. Juist de intellectuele elite zou de politiek eraan moeten herinneren, dat er zoiets als geschiedenis bestaat. Een verleden, dat de ziel van iedere staat gevormd heeft zoals het de ziel van een individu vormt. ,,Wat zijn in dat verleden de grote verenigende krachten van Europa geweest? Er zijn talrijke pogingen gedaan Europa te verenigen. Zo heeft het Heilige Roomse Keizerrijk het geprobeerd via de godsdienst, Napoleon met wapens. Dat is niet gelukt. En er is de poging via de cultuur geweest, begonnen bij jullie Erasmus, die wel succesvol is geweest en dat nog altijd is. Het is het Europa van de rede, van de grote intellectuele reflectie, de tolerantie, het respect voor volkerenrecht, van burgerlijke vrijheid.''

,,De Europese eenheid moet er een worden van Europese diversiteit en dat heeft niets met nationalisme te maken en nog minder met een extreem-rechts standpunt. Extreem-rechts, dat met Hitler collaboreerde, is van oudsher anti-nationalistisch en is hooguit nationalistisch uit opportunisme. Nee, het gevaar dat het grootse Europese humanisme bedreigt is niet de verdediging van de identiteit van een staat – dat is juist een humanistisch principe. Het gevaar is het economisch imperialisme. Het Amerikaanse `ieder voor zich, God voor ons allen'. De mens wordt vermorzeld door de schrikwekkende krachten van de vrije markt, die een oncontroleerbare staat op zichzelf wordt. Dat hebben Europese staten en onze Franse revolutie nooit gewild.''

Die bedreiging van de vrijheid, de gelijkheid en de broederschap moet volgens Naïr, `euro-realist' naar eigen zeggen, tegengegaan worden in plaats van vergroot zoals nu het geval lijkt te zijn. ,,Er is geen enkel model waaraan we ons kunnen spiegelen. Het Amerikaanse – hoe fantastisch ook – noch het Duitse of welk federaal model dan ook is op Europa van toepassing. We moeten het zelf bedenken en uitvinden. Doen we dat niet en creëren we een Europa dat geen rekening houdt en geen binding heeft met de diversiteit en met de identiteit van de samenstellende delen, dan zal een zielloos Europa het resultaat zijn. En dat zal onherroepelijk van een koude kermis thuiskomen.''

Dit is het tweede deel van een korte serie over de visie van Fischer en Chirac op de toekomst van de Europese Unie. Het eerste deel verscheen op 4 augustus.