KOMEET LINEAR VERDWIJNT ALS SNEEUW VOOR DE ZON

Komeetwaarnemers zijn momenteel getuige van een opmerkelijk verschijnsel: het totaal verdwijnen van een komeet. De komeet was ontdekt met een telescoop die automatisch de hemel afspeurt naar objecten die in de buurt van de aarde kunnen komen: het Lincoln Laboratory Near-Earth Asteroid Research-project. Op 27 september werd met deze telescoop een komeet ontdekt, C/1999 S4 (LINEAR) geheten, die zich net binnen de baan van Jupiter bevond en op 26 juli zijn kortste afstand tot de zon – 114 miljoen kilometer – zou bereiken. Deze passage blijkt de kern van de komeet nu noodlottig te zijn geworden.

Opnamen met de Hubble Space Telescope lieten zien dat de komeet op 5 juli enkele uren lang een stuk helderder was en dat zijn kern op 7 juli werd gevolgd door een zwakker object dat er met een snelheid van zo'n 10 km per uur van af dreef. Dit fragment, `misschien zo groot als een huis', was twee dagen eerder tijdens de oplevende activiteit van de komeetkern afgebroken. Mark Kidger, van het Instituto de Astrofisica de Canarias, ontdekte op 25 juli dat de wolk van gas en stof (coma) rond de kern zeer sterk was uitgerekt en dat de kern op 27 juli niet meer waarneembaar was. Op een foto van 2 augustus waren in de coma geen objecten groter dan enkele meters meer te zien. De kern is nu geheel uiteengevallen.

Het is niet ongebruikelijk dat van een komeetkern in de buurt van de zon stukken afbreken. In die periode verandert de hoek waaronder de kern wordt beschenen het snelst, waardoor in de broze bal van ijs en stof thermische spanningen ontstaan die tot scheuren kunnen leiden. Hierdoor wordt `vers' komeetmateriaal aan het zonlicht blootgesteld en verdampt er nog meer ijs. Op een bepaald moment gaan dan delen van de kern afbreken. Vele kometen zijn echter op korte afstand langs de zon gesneld zonder in stukken uiteen te vallen, terwijl er ook komeetkernen zijn geweest waar al buiten de baan van de aarde stukken afbraken. Waarschijnlijk spelen ook de sterkte, diameter en rotatie van de komeetkern hierbij een rol.

In de afgelopen anderhalve eeuw hebben astronomen al bij meer dan dertig kometen fragmentatie waargenomen. Veel minder vaak heeft men een komeetkern echter geheel uiteen zien vallen en letterlijk als sneeuw voor de zon verdwijnen. Bij komeet LINEAR werd deze desintegratie vergemakkelijkt doordat de kern relatief klein was. Dit verklaart ook het feit dat die (roterende) kern als gevolg van de reactiekrachten van `fonteinen' van vrijkomend gas en stof een beetje heen en weer zwabberde. De Amerikaanse astronoom Zdenek Sekanina suggereert dat LINEAR een fragment van een grotere komeet was die al lang geleden in dezelfde baan langs de zon is gekomen. Zulke fragmenten zouden de neiging hebben onverwachts te desintegreren. De nu overgebleven gruiswolk zal waarschijnlijk over enkele weken onzichtbaar zijn geworden, maar wel in een baan om de zon blijven draaien.

    • George Beekman