Arthur Japin over Greetje Bijma

Ik had het kunnen weten, al dertig jaar, en toch meende ik al die tijd een verhaal nodig te hebben. Om te worden ge grepen. Om te huilen. Te dansen. Mezelf te vergeten. Om te genieten van een schilderij of een gedicht, van een beeld of van muziek.

Natuurlijk was er altijd ritme. Onbedwingbaar lokkend. Bij de eerste syncope is mijn lichaam altijd, bijna buiten mij om, in beweging gekomen, maar om mijn geest te laten meevoeren zocht ik tussen klanken en kleuren altijd naar een anek dote. Het maakte niet uit of ik hem zelf bedacht, ingegeven door een schaduw, een modulatie, of dat de kunstenaar hem aan gaf. Maar een paar maanden geleden, in Madrid, hoorde ik bij toeval Greetje Bijma improviseren.

Ik heb een jongen gekend die een orkest was. Ik heb hem beschreven in De vierde wand. Hij dirigeerde zichzelf. Voordat hij begon, tikte hij met zijn wijsvinger een paar maal op tafel om zijn eigen aandacht te vangen. Vervolgens sloot hij zijn ogen voor een ogenblik van concentratie en al brommend, zingend, zoemend stemde hij zichzelf. Daarna hief hij zijn handen en gaf zichzelf een opmaat.

Hij begon meestal eenvoudig met niet meer dan één of twee instrumenten. Uit zijn ene mondhoek floot een piccolo, uit de andere schalde een waldhoorn. Na een paar maten voegde hij er, neuriënd met zijn kopstem, een viool aan toe. Tussen zijn samengeperste lippen begon een fagot een tegenmelodie, waarna een tuba, die diep uit zijn longen leek te komen, de harmonie voltooide. Klikkend met zijn tong, tappend met zijn voeten, met zijn vingers roffelend ondersteunde hij het muziekstuk dat langzaam aanzwol tot het orkest op volle sterkte scheen te zijn, maar telkens als je dacht dat het onmogelijk was om uit een menselijk lichaam nog meer geluid te halen, hoorde je toch weer een pauk of een cimbaal.

Muziek zonder verhaal. Dertig jaar ge leden ging ik er achteraan, alle gangen door van het gesticht waar ik elke zondagmiddag op bezoek moest. Te vroeg om meer te willen weten.

Het concert dat Greetje Bijma en Louis Andriessen begin dit jaar in het Centro de Arte Reina Sofia gaven, moest een improvisatie worden. Er was niet gerepeteerd, er waren geen afspraken gemaakt. Louis kwam op, sprak wat ter introductie en speelde op zijn vleugel. Een hele tijd speelde hij in afwachting van iets dat maar niet kwam.

'Meestal', zei hij uiteindelijk en zonder dat zijn vingers stilvielen, 'als ik dan zo bezig ben, hoop ik maar dat Greetje op een gegeven moment ergens invalt.' En even later: 'Maar wie weet, misschien doet ze dat dit keer ook wel niet.'

Ze deed het. Plotseling klonk van achter uit de zaal, weerkaatst door de gewelven, haar stem. Het heeft geen enkele zin die te beschrijven. Alle timbres, alle noten, elke nuance van een heldere sopraan tot een krakende deur. Greetje Bijma is een fenomeen. Haar keel lijkt wel een zwart gat in het universum, een doorgang naar een andere werkelijkheid. Daardoor kanaliseert zij muziek, die in al haar vormen door de wereld galmt. En zij vormt haar om tot één waanzinnige maar herkenbare abstractie. Nooit heb ik iemand gezien die mij zo deed denken aan de jongen die een orkest was.

'Als ik zing, verdwijn ik soms', zei ze toen we na afloop van het Madrileense concert met Louis in hun hotel wat dronken. 'Ik weet niet meer waar ik ben of wat ik doe, terwijl ik tegelijkertijd precies weet hoe ik frietjes zou moeten bakken, mocht dat nodig zijn.' Ze straalde van zachtheid, bescheiden uit onzekerheid, maar bewust van haar gave.

'Je begint vaak vanuit een beweging', constateerde mijn vriend. 'Ja', zei ze, 'dat kan ik bijna niet anders.' En even later: 'Soms is het ook een woord of een gedachte. En een enkele keer krijg ik een bepaalde smaak in mijn mond die hoort bij de klank die ik voortbreng.'

Hoog tijd om niet meer te willen weten. Na dertig jaar kan ik weer zonder verhaal. In bepaalde muziek proef je er zoveel tegelijk, dat je vergeet te zoeken naar dat ene.

Of is dat dit?

Arthur Japin is schrijver. Zijn roman 'De zwarte met het witte hart' en nieuwste verhalenbundel 'De vierde wand' verschenen bij de Arbeiderspers.

Greetje Bijma is te beluisteren op een drietal cd's van het Duitse label ENJA: 'Tales of a voice', 'Barefoot' en ' Freezing Screens'. Eind dit jaar verschijnt een nieuwe solo-cd.