In Lvov is de Russen-haat algemeen

De moord op een componist in Lvov, bolwerk van Oekraïens nationalisme, heeft de anti-Russische stemming in deze stad in het westen van de Oekraïne hoog opgezweept. Maar tot Balkan-toestanden leidt dat niet.

Lermontov en Tsjechov citerend, Russische schrijvers pur sang, zit de bejaarde röntgenoloog Viktor Dmitrivitsj op het roemruchte ,,terrasje van de moord'' in Lvov. ,,De Russen-haat hier in Lvov is algemeen'', zegt de 72-jarige Oekraïener in accentloos Russisch. Hij beaamt dat je als gast in dit bolwerk van Oekraïens patriottisme beter Lviv kunt zeggen, dat is veiliger. Of Lemberg, zoals de Habsburgers deden. Zij waren evengoed koloniale bezetters, net als de Polen en de nazi's na hen. ,,Maar het juk van het communistisch satanisme was vele malen ondraaglijker'', meent Viktor Dmitrivitsj. ,,De Russen hebben ons onze taal afgenomen.''

Pas sinds een jaar of tien mag de oude man weer vrijuit Oekraïens spreken. ,,Maar ik was het verleerd'', zegt hij met natte ogen van emotie. Dus wat heeft hij aan zijn leven-in-vrijheid? Viktor Dmitrivitsj zet een denkbeeldig pistool tegen zijn slaap: ,,Ik zou er natuurlijk net als de schrijver Sergej Jesenin een eind aan kunnen maken. Maar ach, dan drink ik liever in dit café een laatste wodka.''

De Russisch-Oekraïense taalstrijd is uitgerekend hier, onder de parasollen van Rothmans en Davidoff, tot een geweldsuitbarsting gekomen. Op 8 mei zong de Oekraïense componist Igor Bilozir een jarige vriend vanuit een van de rotanstoelen een Oekraïens levenslied toe. Opgeschoten Russisch-talige jongeren die juist naar de muziek van een Moskouse popgroep luisterden, namen daar aanstoot aan en tuigden de `volksartiest' tussen de gemarmerde tafeltjes zozeer af dat hij het bewustzijn verloor. ,,Er was geen bewaking'', zegt de huidige bewaker, een schriel agentje met een opzichtig pistoolholster aan zijn koppel.

Igor Bilozir, 45 jaar oud, stierf op 30 mei in het ziekenhuis een martelaarsdood. Zijn begrafenis liep uit op een betoging (40.000 deelnemers) voor de ,,de-russificatie van de Oekraïne. Afgaande op de retoriek konden de elf miljoen Russen (op een totale bevolking van vijftig miljoen zielen) de Oekraïne maar beter spoorslags verlaten. Na afloop koelden de begrafenisgasten hun woede op de ruiten en de drankkast van het café-terras waar zich de Slavische broedermoord had voltrokken. De Russen-rammers trokken vervolgens (gekleed in hemden met runentekens) door de straten van Lvov op zoek naar kiosken en kraampjes waar Russische kranten te koop werden aangeboden. ,,Weg ermee, en haal het niet in je hoofd ze morgen opnieuw uit te stallen'', dreigden ze de verkopers. Ook marcheerden ze de stadsbibliotheek binnen, om aldaar de Russischtalige boeken uit de kast te trekken. Hun grote probleem en frustratie daarbij is dat bij een consequente aanpak alleen een schamel rijtje dichtbundels van Taras Sjevtsjenko (de `Oekraïense Poesjkin) en een handvol andere nationale helden op de planken zou achterblijven.

Alles wijst er echter op dat de heethoofden van Lvov een achterhoedegevecht voeren. De vlugschriften met doodshoofdtekens en `Pas op: Russisch gif' zijn weer van de muren gekrabd, de meeste knokploegleden hebben vakantie. Tegenover het Wiener Kaffeehaus, temidden van de vervallen Habsburgse paleizen en hotels, staan nog welgeteld twee verfomfaaide `patriotten' met een anti-Russisch spandoek. Ze verzamelen handtekeningen voor een ,,Waarlijk Onafhankelijke Oekraïne'', want de huidige president Leonid Koetsjma gedraagt zich in hun ogen als een vazal van Moskou. Het gerucht wil dat hij in de verkiezingstijd twee maal per dag Oekraïense taalles kreeg. De meest fanatieke nationalisten in Lvov geven knarsetandend toe dat Kiev ,,een overwegend Russische stad'' is. Zelfs in het parlement klinkt er vaker Russisch dan Oekraïens, en er zijn geen aanwijzingen dat die balans ooit zal omslaan.

De verschillen zijn ook niet onoverkomelijk groot. Het Oekraïens klinkt wat zangeriger, is doorregen met i-klanken en heeft veel leenwoorden uit het Duits en Pools. Uit peilingen blijkt dat 78 procent van de bevolking zich Oekraïens voelt, terwijl meer dan de helft Russisch als moedertaal opgeeft.

En dat steekt. Vooral in Lvov, waar tien, vijftien jaar terug het nationale ontwaken begon. Nog in de Sovjet-tijd hees de stad als eerste de blauw-gele Oekraïense vlag. De nationalistische partij Roech is tegen dit vervallen decor van Midden-Europese architectuur geboren. Op landelijke schaal is Roech echter een tanende beweging, al neemt zij als minderheidspartner deel aan de regerende coalitie. Ivan Drach, de dichtende Roech-minister van Communicatie, wendt zijn invloed aan om te voorkomen ,,dat het Oekraïens uitsterft''. Daartoe wil hij een milder belastingregime introduceren voor media die het Oekraïens bezigen, alsook een verbod op het gebruik van Russisch door de ambtenarij. Drach: ,,Anders zal de Russische politieke mentaliteit de Oekraïne gaan overheersen.''

Maar voorlopig slaagt alleen het stadsbestuur van Lvov erin om radicaal-nationalistische wetten aanvaard te krijgen. Zo is er eind juni een tijdelijk verbod afgekondigd op het afspelen of ten gehore brengen van ,,buitenlandse, vulgaire liederen''. Voor de bedenkers van deze verordening staat die definitie gelijk aan Russischtalige songs.

Toch lijkt er van een Balkan-achtige etnische haat in Lvov geen sprake. In de hotellift, de kopieerwinkel en de populairste disco, overal klinken dezelfde Russischtalige zomerhits. Bovendien trok een met veel fanfare aangekondigde mars van de ultra-nationalisten, veertig dagen na de dood van componist Igor Bilozir, slechts 150 deelnemers. Andrej Sjkil, leider van een van de paramilitaire organisaties in Lvov, was diep teleurgesteld: ,,Als het zo doorgaat, raken we alles kwijt. Onze taal, onze eendracht en onze strijdbaarheid.''

De meeste Russischtaligen in Lvov voelen zich niet bedreigd. In hun oren klinken de officiële protesten van Moskou erg overtrokken. ,,Ik als Russin maak me nergens zorgen over'', zegt Olga, een serveerster in een restaurant. ,,De drukste uitgaansgelegenheden zijn die waar Russische muziek klinkt. Dat zegt toch genoeg?''

De bejaarde röntgenoloog Viktor Dmitrivistj, die zichzelf omschrijft als ,,een fervent Oekraïens nationalist'', vindt het heilloos om de Russische cultuur te bestrijden. Wat hij het stadsbestuur van Lvov dan ook nooit zal vergeven is het herdopen van de Lermontov-straat. Uit pesterigheid heet die tegenwoordig de Doedajevstraat – naar de eerste, door het Russische leger gedode president van Tsjetsjenië.

    • Frank Westerman