De twaalf discipelen zingen met een Gents accent

Het lijdensverhaal van Jezus Christus is net zo spannend als een thriller, vinden componist Johan De Smet en videokunstenaar Harry Schreurs. Samen maakten zij De Johannespassie, een openlucht-oratorium dat morgenavond in première gaat.

,,Wanneer het gordijn van de tempel scheurt, de graven opengaan en vele heiligen verrijzen, dan hoor je in mijn compositie de donder.'' Johan De Smet vertelt over De Johannespassie. Rondom het theater aan de rand van `s Hertogenbosch ligt een grasveld, erboven een dreigende hemel. Takken beginnen te zwiepen. We horen de donder – niet in De Smets compositie maar in die van een hogere instantie, alsof God zich persoonlijk met deze Johannespassie bemoeit.

,,Bestaat het toeval dan echt niet?'', filosofeert Johan De Smet. ,,Gaan de bijbelse profetieën dan echt allemaal in vervulling?'' Inmiddels hebben de zangers, die even met stomheid waren geslagen, de repetitie hervat. Etherische klanken drogen het natte gras, een countertenor klimt verheugd de toonladder op en donderwolken maken plaats voor een stralend zakkende zon. Natuur en muziek: ze schieten heen en weer tussen extremen. Hoe toepasselijk, want het lijdensverhaal van Jezus Christus is een extreem verhaal. Al vertelt Johannes het laconieker dan zijn collega-evangelist Mattheüs.

,,Mattheüs'', zegt De Smet, ,,laat Christus erbarmelijk klagen. De zin `Mijn Heer, waarom hebt gij mij verlaten' vind je bij Mattheüs, niet bij Johannes. De Christus van Johannes geeft aan het kruis geen kik. Hij is heel stoer, heel cool. Hij heeft zich verzoend met de dood.'' De Smet waardeert aan zijn naamgenoot Johannes ook de brutaliteit. ,,Ik zag tijdens het componeren telkens een straatbende uit de jaren zestig voor me. Dus zijn mijn koralen niet zozeer verheven maar eerder ongepolijst en volks.'' De twaalf zangers, evenveel als het aantal discipelen uit de bijbel, onderbreken elkaar oneerbiedig en drukken zich uit in het Gents. Daar werd De Smet, nu 44, geboren en daar woont hij nog steeds. Zijn ouders dreven er een drogisterij; zelf zwierf hij meestal over straat. Maar hij zat ook in een kerkkoor. ,,De Schola Cantorum was het belangrijkste knapenkoor van België. We waren katholiek en toch zongen we veel van de protestant Johann Sebastian Bach. Elk jaar deden we de jongenssopraan-partijen van de Mattheüspassie.''

De Smet noemt zichzelf een punker, hij draagt een hippe bril en hij drukte zijn stempel op tegendraadse groepen als die van Kamagurka. Of op zijn eigen band, The Simpletones. Hij werkte ook samen met Vuile Mong en zijn Vieze Gasten: voor hun spektakel De republiek der negatie, naar het schelmenepos Reinaert de Vos, maakte hij vorig jaar de muziek. De Johannespassie gaat morgenavond op het Bossche theaterfestival Boulevard in première.

De muziek is, als je op de repetitie mag afgaan, een mix van kerkzang en rap, van ouderwetse welluidendheid en modern elektronisch vernuft. Naast de menselijke stem domineert in De Smets openlucht-oratorium de sampler. Volgens de componist geen modieuze frats maar ,,een fantastisch toestel, waarmee je om het even welk geluid kunt produceren of veranderen. Ik put uit een enorme databank van geluiden. Sommige heb ik zelf met microfoon en bandrecorder opgenomen: het gezang van m'n moeder, dierengeluiden, de donder. Andere heb ik kant en klaar gekocht. Ik zie niet in waarom ik muziek zou moeten schrijven voor vijftig violen als ik met één gesampelde viool hetzelfde effect bereik. Kunstenaars hebben zich altijd al bediend van de nieuwste technieken, dus waarom zouden wij dat nu niet mogen doen? Op een bepaald moment in de geschiedenis ontdekte men de kleur blauw. Ineens begonnen de schilders ook blauw te gebruiken: de nieuwe techniek maakte de schilderkunst rijker.''

Nóg een technische verworvenheid speelt een rol in De Johannespassie: de video. Maar videokunstenaar Harry Schreurs noemt zichzelf liever ontwerper en zijn visuele ontwerp van De Johannespassie mag niet er vooral niet video-achtig uitzien. ,,Ik streef'', zegt Schreurs, ,,naar de sfeer van gefilterd licht dat door glas-in-loodramen valt. Daarom gebruik ik een zwakke projector. Op het gaasdoek dat performers en publiek van elkaar scheidt moeten dansende vlekken te zien zijn.'' In schril contrast met die mystieke vaagheid staan dan de close-ups. Van de gezichten van de zangers: live te registreren met behulp van bewakingscamera's. ,,Soms heeft de voorstelling iets van een thriller. Van een rechtszaak vol schijnheiligheid en verraad. Pilatus laat de misdadiger Barrabas vrij en staat toe dat het volk Jezus kruisigt. Het volk oordeelt zo snel, zo voorbarig. Dat is het actuele van De Johannespassie: dat mensen met een expliciete opvatting nog minder worden getolereerd dan criminelen.''

Geen noot van De Smets muziek heeft Schreurs bij het bedenken van zijn beelden gehoord. ,,Beeld en geluid komen nu pas samen. Waarschijnlijk lopen onze ritmes vaak door elkaar heen. Maar soms vallen ze samen en zulke momenten zijn kostbaar. Omdat ze toevallig zijn. En ook weer niet, want je bouwt het toeval in je werkwijze in.'' Harry Schreurs en Johan De Smet kijken gezamenlijk naar het onweer dat zich opnieuw ontlaadt. Het veroorzaakt een kortsluiting op het podium, maar niemand raakt in paniek. Laat het toeval dat geen toeval is zijn werk maar doen, de rest komt later wel.

De Johannespassie door het Internationaal Productie Platform Piloot is van 4 t/m 8 aug te zien aan de Pettelaarse Schans in Den Bosch; inl 073-6125125 of 0900-3001250. Daarna tournee t/m 8 sept, met de standplaatsen Medemblik, Heerlen, Aardenburg en Gent; inl 0032-11648396.

    • Anneriek de Jong