Meestergieters in schroeven

John Crane-Lips is wereldmarktleider in scheepsvoortstuwing.

,,De keuze van een schroef is een koppeling van de theorie en onze praktijkervaring.''

De ene scheepsschroef is de andere niet. Het meest geavanceerde zeiljacht ter wereld, de bij Royal Huisman Shipyard in Overijssel gebouwde `Hyperion', heeft een automatisch verstelbare schroef. De stand van de vier schroefbladen bepaalt de snelheid en de vaarrichting van het jacht. Met een diameter van 120 centimeter is deze schroef een elegante verschijning vergeleken met de krachtpatser die onder de `Rotterdam' is bevestigd. Dit containerschip van P&O Nedlloyd kan 6.000 containers tegelijk vervoeren door de stuwkracht van een zesbladige vaste schroef van bijna tien meter doorsnee en een gewicht van 94,6 ton.

Beide schroeven zijn gemaakt bij John Crane-Lips in Drunen. Het Brabantse bedrijf (niet te verwarren met de slotenfabrikant Lips) is wereldmarktleider in scheepsvoortstuwing. Vele tienduizenden schepen, van de Queen Elizabeth II tot de onderzeeboten van de Amerikaanse marine, zijn uitgerust met onderdelen van dit bedrijf.

,,Elk schip is anders en krijgt een schroef die past bij de omvang, de motor en de functie'', begint directeur Jaap Priem zijn college voor beginners. Voor een drijvend boorplatform zijn volledig draaibare roerpropellers het meest geschikt. Daarmee kan het platform ook bij zware storm nauwkeurig boven een boorput worden gehouden. Passagiers van een cruiseschip willen geen last hebben van trillingen en lawaai. Bij vrachtschepen staat rendement voorop. Bij een hovercraft telt snelheid, bij een havensleepboot wendbaarheid en kracht.

Om aan al deze wensen te kunnen voldoen, heeft John Crane-Lips een engineersafdeling met 75 universitair geschoolde werknemers. Zij hebben zich bekwaamd in de hydrodynamica en in natuurkundige processen als trillingen en cavitatie. Een schroef maken is precisiewerk. De curve van schroefbladen een fractie anders, kan voor de voortstuwing een wereld van verschil betekenen. Bij een olietanker levert een kwart procent extra rendement in de voortstuwing op jaarbasis een brandstofbesparing op van honderdduizenden dollars. ,,De keuze van een schroef is een koppeling van de theorie en onze praktijkervaring'', vat Priem het ontwerpproces samen.

In de kantoren van John Crane-Lips zoemen de computers. Maar in de gieterij in Drunen is de atmosfeer bijzonder lowtech. De muren zijn geblakerd en op de vloer ligt zand en puin. De warme gloed van de smeltovens versterkt het gevoel dat hier een primitief spel met de elementen wordt gevoerd.

Aan de fabricage van een op de computer getekende scheepsschroef blijkt nog ouderwets handwerk ten grondslag te liggen. Uit een berg harszand modelleren ambachtslieden met behulp van spijkers en een coördinatenlijst het moedervoer voor de gietvormen. In een hoek van de fabriek experimenteert het bedrijf met een freesrobot die in piepschuim dit handwerk imiteert, maar voorlopig is vakmanschap nog altijd meesterschap.

De gietvormen worden verzwaard met ballast om de opwaartse druk op te kunnen vangen. Als de vorm goed drooggestookt is, krijgt de gietmeester het voor het zeggen. Hij ontruimt de werkvloer om ongelukken bij een eventuele lekkage van een gietvorm te voorkomen. Daarna vult hij de vorm met vloeibare cunial, een zeewaterbestendige bronslegering van koper, nikkel en aluminium. Als de gietmassa na een paar dagen is afgekoeld, begint het afwerkproces. Pas na veel slijpen en polijsten krijgt de schroef zijn definitieve vorm.

Aan dit procédé is sinds de oprichting van de scheepsschroevenfabriek weinig veranderd. De bedrijfsgeschiedenis van John Crane-Lips begint in 1925, toen Max Lips een ijzergieterij in 's-Hertogenbosch overnam. Met grote schroeven voor zeeschepen bouwde de zoon van de oprichter – Max Lips-junior – na de oorlog een wereldnaam op. Begin jaren tachtig, de crisisjaren in de scheepsbouw, had Lips het moeilijk. Maar door te blijven innoveren kwam het bedrijf er weer bovenop. Twee jaar geleden nam de Engelse TI Group, een beursgenoteerd concern met een omzet van acht miljard gulden, de aandelen over en wijzigde de naam van het bedrijf in John Crane-Lips.

Al voor de overname richtte de schroevenfabrikant zich op het ontwerpen van complete voortstuwingssystemen. ,,Wij focussen ons op technologisch leiderschap in onze niche'', zegt Peter Zoeteman. De verkoopdirecteur is er zeker van dat hij een breder productenpakket kan aanbieden dan het Zweedse Kamewa, de grote concurrent uit de Rolls Royce-groep.

John Crane-Lips is een projectorganisatie geworden, zegt Zoeteman. Vanaf de ontwerpfase van een schip probeert het met de afnemer mee te denken over de vorm en de wijze van voortstuwing. Want naast een schroef kan het bedrijf ook de hoofdmotor leveren, de tandwielkast, de schroefassen, de lagers, de afdichtingen en het regel- en bedieningssysteem. John Crane-Lips ontwikkelde software waardoor een groot passagierschip met een simpele joystick kan worden bestuurd.

De kennis die het bedrijf kan aanbieden, is op veel werven niet meer voorhanden. ,,Scheepsvoortstuwingssystemen worden technisch steeds gecompliceerder, terwijl het kennisniveau op werven almaar afneemt'', zegt directeur Priem. ,,De ontwerp- en engineersafdelingen verdwijnen. Werven steken alle geld en energie in de staalbouw en de logistieke procesbeheersing.''

De bedrijfstak is de afgelopen vijftien jaar enorm veranderd. De zware scheepsbouw verplaatste zich grotendeels van Europa naar Azië. Op dit moment constateert Priem binnen Azië een verschuiving. ,,De bouw van grote tankerschepen met één vaste schroef, het plompe werk zeg maar, verhuist van Zuid-Korea naar landen als China en Vietnam. De Koreaanse werven richten zich op het meer geavanceerde werk. Dat zorgt voor nog meer druk op de Europese werven.''

De enige remedie, zegt Priem, is voortdurend innoveren en veel service verlenen. Met een twintig werknemers tellende ontwikkelingsafdeling investeert John Crane-Lips in het behouden van de technologische voorsprong. Ook verleent het bedrijf levenslange support op zijn producten. Ingenieurs uit Drunen helpen op de werven bij het inbouwen en in bedrijf stellen van de schroeven en ook repareren is werk voor specialisten. Continu zijn zeventig mensen onderweg om waar ook ter wereld problemen op te lossen.

De omzet verviervoudigde de afgelopen tien jaar. En over de nabije toekomst maakt de leiding zich geen zorgen. De komende twaalf maanden zit de orderportefeuille ,,nokje vol'', zegt Priem. De scheepvaart is een conjunctuurgevoelige markt. Maar omdat de onderneming in zoveel verschillende marktsegmenten actief is, kan ze tegen een stootje. Een neergang in de offshore kan bijvoorbeeld samenvallen met een opleving in de containervaart.

Ook het langetermijnperspectief is gunstig, constateert Priem. ,,We staan aan de vooravond van een geweldige boom. De conditie van de wereldvloot is niet best. Gemiddeld zijn schepen toe aan vervanging. De prijzen per ton dead weight zijn sinds de crisis in Azië enorm gedaald. Met ouderwetse schepen is het slecht concurreren. En ook die vreselijke ramp met de Erika voor de Franse kust is voor ons een goede zaak. Je krijgt onmiddellijk strengere milieu-eisen.''

Verkoopdirecteur Zoeteman vult hem aan. ,,Je krijgt steeds meer tankers met twee motoren, met aparte installaties. Als de eerste uitvalt, kan de andere machine het overnemen. Zó voorkom je dat schepen stuurloos worden. Een tweede trend zijn de dubbele wanden. Een gat in de buitenste romp leidt nog niet tot een ramp.''

Of al dat werk in Drunen uitgevoerd zal worden, is de vraag. In alle lagen van het bedrijf heeft Lips moeite met het vinden en vasthouden van personeel. Continu zijn er zeker dertig vacatures. Priem: ,,We raken mensen kwijt aan het kleinbedrijf. Daar hebben ze geen last van salarisschalen.''

De loonkosten vormen sowieso een steeds groter probleem. Priem: ,,Kijk naar China, dat is een verschil van dag en nacht. Op die prijsdruk moeten we een antwoord vinden. Een verschuiving van een deel van de productie naar lagelonenlanden is onvermijdelijk. Ik zie het al duidelijk voor me: hier in Drunen een kenniscentrum en de fabricage van technisch hoogwaardige producten en elders de productie van bijvoorbeeld vaste schroeven. Het is nog slechts een kwestie van invullen.''

Dit is het vijfde artikel van een serie over grote Nederlandse nichemarktspelers. Eerdere afleveringen verschenen op 5, 12, 19 en 26 juli.

    • Arjen Ribbens