Duits literair tv-kwartet na ruzie vernieuwd

De storm rond het Duitse tv-programma `Literarische Quartet' is voorlopig geluwd. Een van de deelneemsters is opgestapt en vervangen door literatuurcritica Iris Radisch.

Blijft het of blijft het niet, dat was de brandende vraag die de fans van het Literarische Quartet op de Duitse televisie bezig hield. Nu is de kogel door de kerk. Het praatprogramma van literatuurpaus Marcel Reich-Ranicki blijft bestaan, maar de samenstelling verandert.

Even leek de toekomst van het populaire Quartet te wankelen nadat Siegfried Löffler na haar botsing met Reich-Ranicki vorige week de handdoek in de ring had gegooid. ,,Ik stap uit dit woeste spektakel. Het programma is stuk'', maakte de Oostenrijkse critica vorige week bekend.

Daar liet de ZDF, die het Literarische Quartet uitzendt, het niet bij zitten. Een speurtocht werd ingezet naar nieuw talent en de literatuurrecensente van het weekblad Die Zeit, Iris Radisch, bleek bereid Löffler op te volgen.

Daarmee is de storm, die rondom het programma is opgelaaid, voorlopig gaan liggen. Maar voor hoelang, vragen literaire kringen in Duitsland zich af. De 80-jarige Marcel Reich-Ranicki om wie het programma draait staat immers bekend om zijn krasse en weinig zachtzinnige uitspraken. Het programma is niet alleen de populairste literaire uitzending op de Duitse televisie. Het programma in werkelijkheid een trio (Reich-Ranicki, Hellmuth Karasek en Löffler) is ook gevreesd. Reputaties van schrijvers worden met uitzinnige loftuitingen gevestigd en met vernietigende oordelen gebroken. Menig uitgever, die meent een nieuw talent te hebben ontdekt, wacht met angst en beven de volgende uitzending van het kwartet af. Een onvoldoende van de literaire `scheidsrechters' op grond van soms volstrekt willekeurige argumenten, leidt onherroepelijk tot een dramatische daling van de verkoopcijfers van het bewuste boek.

Sommige literaire critici van het programma menen dat het Literarische Quartet, dat al sinds 1988 bestaat, zijn langste tijd heeft gehad. ,,Wat als een charmant anachronisme begon, is tot de Muppet-show van de literaire kritiek verworden'', schreef de Berlijnse die tageszeitung (taz). Zeker nu de autobiografie van Reich-Ranicki al wekenlang op de eerste plaats van de bestseller-top-tien staat, is de strijdbare literatuurpaus tot `een pop-ster à la Zlatko verworden', stelt het blad vast en doelt meesmuilend op de sterspeler uit het Big-Brother-spektakel in Duitsland.

Die Zeit meent zelfs dat het Literarische Quartet is `ontspoord'. Het weekblad noemde de bewuste uitzending van 30 juni, waarin Reich-Ranicki en Löffler elkaar in de haren vlogen, ,,het dieptepunt in de Duitse opvatting over Bildungsbürgertum-literatuur''. Het was schaamteloos, vond het blad, hoe de critici met een van de belangrijkste schrijvers van deze tijd waren omgegaan: de Japanse schrijver Haruki Murakami (De gevaarlijke geliefde). De een, Löffler, noemde de schrijver `een literaire fast-food-producent', de ander, Ranicki, neuzelde over seks. Toen Reich-Ranicki Löffler voor de voeten wierp dat zij `problemen had met erotische literatuur' en enkele dagen later in een interview met Bunte de samenwerking met mevrouw Löffler `een kwelling' noemde, was het literaire dispuut verworden tot een ordinaire ruzie.

Wanhopig riep de ZDF de drie op tot een `verzoenende' crisiszitting. Anderen meenden dat het beste een punt achter het programma kon worden gezet. De `lieden uit het Quartet' moeten weten wanneer een tijdperk ten einde is, luidde het vernietigende oordeel van Die Zeit. De critici, die gezien hun ijdele egotripperij allang niet meer analyseerden en aanbevolen, maar `dweepten of terechtstelden' hebben zichzelf volgens het weekblad het genadeschot gegeven.

Löffler trok haar consequenties en bedankte per fax voor verdere medewerking aan het Quartet waarvan ze twaalf jaar deel uitmaakte. De twee overige deelnemers ontbrak het aan de wil `naar beschaafde omgangsvormen' terug te keren, schreef ze in een open brief in de Süddeutsche Zeitung (`Waarom ik het Literarische Quartet verlaat') over haar vertrek. Het was bijna tragisch om te zien, vond ze, hoe de ,,laatste grote Duitse criticus zijn faam vernietigt en het niet eens merkt''.

Maar van ophouden wil de zelfverzekerde Reich-Ranicki geenszins weten. Natuurlijk gaat hij door met het programma, zei hij deze week. Nu mag Iris Radisch (41), cultuurredactrice van Die Zeit, proberen de dominante Ranicki van repliek te dienen. De Berlijnse geldt als de meest uitgesproken literatuurcritica van de jongere generatie. Als jarenlang lid van de jury voor de Ingeborg Bachmann-prijs in Klagenfurt heeft ze een reputatie opgebouwd. Op 18 augustus, wanneer het volgende Quartet op stapel staat, zal blijken of het haar lukt het programma nieuw leven in te blazen.

    • Michèle de Waard