Schaduwfestival toont nazi-verleden van Salzburg

In Salzburg organiseren kunstenaars een alternatief programma voor de Salzburger Festspiele. Het prestigieuze festival neigt teveel naar goedkeuring van de Oostenrijkse regering, vindt ook intendant Gerard Mortier.

Voor Gerard Mortier, intendant van de Salzburger Festspiele, zijn kunst en politiek niet te scheiden. De huidige politieke verhoudingen in Oostenrijk waren voor hem aanleiding zijn in 2001 aflopende contract niet te verlengen. De kritische Belg voelt zich inmiddels door het festivalbestuur zo achtervolgd, dat hij de deelname aan een discussie over Salzburg, georganiseerd door de staatsomroep ÖRF, afzegde. Mortiers advocaat had hem afgeraden aan het gesprek deel te nemen. Het bestuur zou elk van zijn uitspraken kunnen gebruiken om hem door ontslag op staande voet vroegtijdig kwijt te raken.

Mortier heeft het vooral aan de stok met Helga Rabl-Stadler, de machtige presidente van de Festspiele. Voor Mortier representeert Rabl-Stadler ,,de conservatieve burgerij die Haider mogelijk heeft gemaakt''. In een interview met het weekblad News verklaarde hij: ,,De ware macht in Oostenrijk ligt niet bij extreem-rechts maar bij de conservatieven die diep in de 19de eeuw zijn geworteld. Voor hen was Turandot altijd belangrijker dan Wozzeck. Alle moderne kunstenaars van Schönberg tot Loos moesten weg uit Oostenrijk om te kunnen overleven.'' Mortier klaagde ook over permanente druk vanuit het bestuur. ,,De presidente kan elke beslissing van mij met een veto torpederen en in het bestuur zitten een aantal personen die dicht bij de nieuwe regering staan.''

Mortier is niet de enige die problemen heeft met Rabl-Stadler. Frank Baumbauer, theaterdirecteur van de Festspiele, riep in aanwezigheid van een journalist van de Süddeutsche Zeitung ,,Ik wurg dat mens!'', toen hij met een van haar uitspraken werd geconfronteerd. Zijn voorganger Ivan Nagl moest weg omdat hij Elfriede Jelinek tot `author in residence' had gemaakt. Rabl-Stadler verafschuwt Jelinek. De presidente is eigenaar van een dameskledingzaak en om partijpolitieke redenen benoemd. Haar artistieke inzichten beschreef een partijvriend als volgt: ,,Ze kan een viool niet van een piano onderscheiden, zelfs niet als ze de instrumenten ziet.''

Gerard Mortier organiseert tijdens de Festspiele een reeks politiek-filosofische discussies, die van 2 tot en met 23 augustus zullen plaatsvinden. Uitgenodigd zijn Richard Sennet, Tom Sutcliff, George Banu, Peter Sellars, Amin Maalouf, Nike Wagner en Eric Hobsbawm. Mortier heeft ook de Amerikaanse cultuurhistoricus Michael P. Steinberg naar Salzburg gehaald. Tien jaar geleden schreef Steinberg The meaning of the Salzburg Festival, waarin hij de ideologische wortels van het Festspiel-concept van Hugo von Hofmannsthal onderzocht en diens uitgangspunt – de superioriteit van de Duitstalige cultuur – kritisch analyseerde. Steinbergs boek verscheen vorige week in Duitse vertaling.

Ook andere tegenstanders van de regering bieden een alternatief Salzburgprogramma aan. In het Künstlerhaus is de tentoonstelling `Import Export' te zien. De curatoren zijn Hildegund Amanshauser, Laurence Gateau en Mirjam Westen. Vooral de uit 1992 stammende installatie Arbeit macht frei van Claude Léveque, waarbij de nazi-leus door een Mickey Mouse van neon wordt gepresenteerd, zal voor opwinding zorgen. De jeugdige groep van regeringstegenstanders die onder de naam gettoattack is georganiseerd, deelt – gekleed in Mozart-outfit en daardoor niet als `alternatief' herkenbaar – folders uit waarin in Duits, Engels, Italiaans en Turks `de waarheid over Oostenrijk' wordt verteld.

Ook de stad Salzburg wordt kritisch onder de loep genomen. De Weense beeldhouwer Ronald Bolt nodigde uit tot een `Wandeling door het Kurpark' dat tussen het slot Mirabell en het Kurhaus ligt. Bolt presenteerde een poster over de kunsthistorische achtergrond van het park. Hij wees op de tekst onder het monument van `Turnvater' Jahn (1778-1852) dat in het park staat: ,,Duitsers kunnen alleen door Duitsers worden geholpen. Vreemde helpers storten ons slechts dieper in het verderf.''

Wie het park binnenloopt ziet eerst het granieten glazen monument voor de slachtoffers van het nazi-euthanasieproject en komt daarna bij een buste van de door de nazi's vereerde Jahn met bovengenoemd citaat. Het monument is omringd door rotsblokken uit het `Grootduitse Rijk'. Bolt wijst er op dat de andere monumenten in het park zijn gemaakt door Josef Thorak, een van Hitlers favoriete beeldhouwers. Op de poster staat hoe de nazi's Thoraks werk omschreven: ,,Een volk dat zich door een geniale leiding van zijn kracht bewust is geworden, schept monumenten van zijn wil en ziel.''

De stad Salzburg heeft in 1963 een straat de naam van Thorak gegeven, maar tot vandaag werd geen straat of plein naar een verzetsstrijder genoemd, aldus Bolt.In de Galerie 5020 heeft hij een `Leesruimte' ingericht met boeken en kritische krantenartikelen over de omgang van Salzburg met zijn verleden.

    • Karin Jusek