Ik ben ook een jood

Kort na de begrafenis van zijn jiddische moeder zei mijn vriend Jacob: ,,Ik voel me als bevrijd.''

Bevrijd? Dat waren in 1945 maar die paar joden die het nazikamp hadden overleefd, dacht ik.

Nog nooit had ik zo'n uitspraak als van Jacob gehoord of gelezen. Over een jiddische mamma nog wel. Er zijn toch geen vrouwen die méér om hun kinderen geven...?

Wie heeft eigenlijk niet een liefdevol boek gewijd aan zijn moeder? Kees van Kooten is nog maar kort geleden lid geworden van de Club van Dankbare Kinderen.

Het door Jacob opgebiechte gevoel van bevrijding `brak me de bek open'. Eindelijk iemand die ongeschokt zou luisteren.

,,Die van mij, Jacob, leeft nog. Waarschijnlijk omdat ze zichzelf nog niet kan missen. Haar gevoel van eigenwaarde is onevenredig groot. Anderen gebruíkt ze alleen maar. Het accent in haar vocabulaire ligt op ik, me, mijn.

,,Haar positieve vooringenomenheid is grenzeloos; ze taxeert haar kennis, kunde en kansen (cf. de sociale vergelijkingstheorie van Festinger) hoger dan die van anderen. Ze is iemand met een opgeblazen ego. Ze heeft het alleen op met jaknikkers, meepraters en vleiers.

,,Een gesprek wil ze helemaal niet; het gaat haar erom aan het woord te zijn. Alles legt ze in haar voordeel uit. De betekenis van andermans woorden verdraait ze, ter meerdere glorie van zichzelf. Daartoe wijzigt ze regelmatig — in haar citaten — de toonsoort van de aangehaalde mensen. Zij is haar eigen `cheerleader' en een meester in fatische communicatie, dat wil zeggen dat ze de stilte, uit onbehagen, opvult met gemeenplaatsen. Onderwerpen die haar niet aanstaan (dus als het niet in positieve zin over haar gaat) vermijdt ze of kapt ze af. Indien zij beseft ergens niet van op de hoogte te zijn — dat is heel vaak het geval — doet ze het thema af met `dat hoef ik niet te weten', `dat was in mijn tijd anders' enzovoort.

,,Ze beschouwt haar leeftijd (89) als een prestatie, maar ook als aanleiding om te klagen.

,,Met gemeenplaatsen en waanwijsheden redt ze zich overal uit. Zulke kwaadaardige trekken had ze een halve eeuw geleden ook al. Het is haar ontgaan dat, in het algemeen, egoïsten altijd lang meegaan. (`Egotists always do wear well', Kingsley Amis). Ze zal wel nooit gelezen hebben wat Saul Bellow schreef: `One should be able to divorce mothers too'.''

Jacob zette een bordje met brood en eieren voor me neer: ,,Aier mit brout sol man driber essen.''

Het is om te huilen, bedoelde hij.

,,Ik heb tóch gejankt op mijn moeders lewaje'', bekende hij opeens. ,,Vanwege de sfeer, de muziek natuurlijk... Waarschijnlijk snik ik het óók uit bij de uitvaart van Saddam Hoessein...''

,,Ach'', zeg ik, ,,er bestaan vast wel jiddische mamma's die hun kinderen heel erg veel aandacht en liefde geven. Maar een misschien wel even grote groep houdt vooral van zichzelf.''

,,Ze kijkt alleen op naar mensen met (meer) geld (dan zij). De god van het geld is de enige god die ze kent (Racine).

,,Gedachteloos stelt ze vragen, zonder geïnteresseerd te zijn in de antwoorden. Als een door zichzelf gekroonde vorstin geeft ze orders. Haar omgeving houdt ze voor ongehonoreerd personeel. Ze interrumpeert gedurig. Naar een ander luisteren is haar niet gegeven: ze heeft alleen belangstelling voor zichzelf.

,,Met de woorden `iedereen vindt' denkt ze corroboratie te vinden voor haar — meestal kromme — redeneringen.

,,Zonder haar zou het leven van haar — laagbejaarde — kinderen, mijn zuster en ik, een stuk aangenamer zijn (geweest).

,,Ze is er nog nooit op betrapt haar eigen doen en laten in een breder perspectief te zien.

,,Ze geeft voor nooit een leugen te vertellen. Maar de waarheid is voor haar op allerlei manieren te omzeilen, bijvoorbeeld door haar versie ervan te vertellen.

,,Haar zelfbeeld heeft ze schaamteloos geretoucheerd.

,,Haar gevoelsarmoede blijkt uit haar totale onverschilligheid. Ze is niet in staat tot genieten; noch tot verdriet; bekent nooit haar ongelijk.

,,Een egomaniak als zij vindt alles wat zij denkt en meemaakt van zulk eminent belang dat haar hele omgeving erin moet worden gekend.

,,De wereld draait immers, in haar optiek, om... haar.''

Jacob had geluisterd. Niks gezegd. Vaak geknikt.

Toen ik die hoge woorden eruit had, zei hij: `Isch bin aach e jehude'.

Dat betekent `Ik ben ook een jood; hou maar op; ik begrijp je zo wel.'

    • Fred Emmer