Biograaf van Einstein en Bohr

Afgelopen vrijdag is in Kopenhagen de Amerikaans-Nederlandse natuurkundige en wetenschapshistoricus Abraham Pais overleden. Eerder was hij na hartklachten opgenomen in een ziekenhuis. Pais, die als theoreticus belangrijke bijdragen leverde op het gebied van de deeltjesfysica maar vooral bekend is door zijn biografieën van Einstein en Bohr, was 81 jaar.

Bram Pais, zoon van Portugees-joodse ouders, groeide op in het vooroorlogse Amsterdam. In 1935 ging hij natuurkunde studeren aan de Gemeente Universiteit maar maakte al snel de overstap naar Utrecht omdat daar wel aan quantumtheorie werd gedaan. Op 9 juni 1941 promoveerde Pais er bij Léon Rosenfeld, vijf dagen voor de Duitsers joden uitsloten.

In 1943 dook Pais onder. In afzondering werkte hij aan een nieuwe benadering om de kleinste bouwstenen van de materie te beschrijven – na de oorlog trok de methode ruim aandacht, maar in 1947 bleek de natuur er niet aan te willen. Maart 1945 werd Pais door de Duitsers opgepakt. Een vriendin lichtte Werner Heisenberg in, die terugschreef dat het hem speet, maar dat hij weinig kon doen. Niettemin bracht het antwoord een hoge nazi in Amsterdam ertoe naar de gevangenis aan de Weteringschans te bellen: ,,Hast du einen Jude Pais dort? Lass ihn gehen.'' Zijn zus Annie belandde met haar man in Westerbork en is weggevoerd.

Pas in 1991 kwam Pais er via het RIOD achter dat beiden in Sobibor zijn omgekomen.

Na de oorlog vertrok Pais via Kopenhagen, waar hij een half jaar met de grote Niels Bohr samenwerkte, naar Amerika. Robert Oppenheimer haalde hem naar het Institute for Advanced Study in Princeton, waar ook Einstein werkte. Pais behoorde tot het selecte gezelschap theoretisch fysici dat de stroom nieuwe elementaire deeltjes die in de steeds krachtiger deeltjesversnellers opdoken, in kaart bracht. In 1963 verhuisde Pais naar New York, waar hij als hoogleraar aan de Rockefeller Universiteit een eigen onderzoeksgroep mocht opbouwen. Begin jaren tachtig nam Pais' loopbaan een onverwachte wending toen hij zich ontpopte als succesauteur. Een artikel in het kader van de Einstein-centennial in 1979 was de opmaat tot een wetenschappelijke biografie: Subtle is the Lord.... Van dit boek zijn inmiddels meer dan 250.000 exemplaren verkocht en het is in tien talen vertaald. In 1986 volgde Inward Bound, een geschiedenis van de moderne deeltjesfysica, en weer vijf jaar later verscheen de biografie Niels Bohr's Times. Het zijn veelgeprezen boeken waarbij later verschenen titels, waaronder een autobiografie, wat bleekjes afsteken. Een biografie van Oppenheimer was in de maak.

Sinds zijn (derde) huwelijk, met een Deense antropologe, woonde Pais afwisselend in Kopenhagen en New York. ,,Ik woon in twee continenten maar voel me in de eerste plaats jood'', zei hij in een interview met deze krant. ,,Ik denk omdat dat deel van mezelf het meest op de proef is gesteld.''

    • Dirk van Delft