Fantasieën in glas

Van de `flessenboeren' uit Leerdam moest hij eigenlijk niets hebben. Schilder wilde hij worden. Maar het was 1943, er moest nodig brood op de plank komen en dus ging de jonge Willem Heesen in de leer bij de befaamde Andries Copier, die als ontwerper verbonden was aan de Glasfabriek Royal Leerdam Crystal. Serviezen en verpakkingsglas vormden de bulk van Heesens werk, maar de fabriek liet hem voldoende ruimte voor het ontwikkelen van unica. Toen in 1977 de commercie het definitief had gewonnen van de kunst, zei de ontwerper de fabriek vaarwel en startte hij een eigen glasatelier. Tegen die tijd was Heesen al internationaal erkend als een van de grootste glasontwerpers ter wereld en had hij de glaskunst naar een hoger plan getild.

Met het oog op zijn vijfenzeventigste verjaardag heeft Heesen de banden met de fabriek weer aangehaald. De acht series Leerdam Unica waarmee hij zijn jubileum markeert, zijn tot 24 september te zien in het Nationaal Glasmuseum in Leerdam. Behalve nieuw werk biedt de tentoonstelling een overzicht van Heesens meer dan vijf decennia omvattende carrière.

Aan de tentoongestelde fabrieksserviezen is Heesens al vroeg ontwikkelde voorkeur af te lezen voor franjeloos, maar elegant ontwerp. Zijn eerste servies dat in productie werd genomen, het uit 1968 stammende Ballet, valt op door de subtiele rondingen van de kelk en het voor die tijd bijzonder ranke been. Het drie jaar later ontworpen Aruba is meer uitgesproken vormgegeven met een strakke cilindervorm, kort been en struise voet. Deze glazen zouden ook niet misstaan in een hedendaags interieur, iets wat niet gezegd kan worden van de zware fruitschalen en met stippelgravure versierde bokalen die Heesen in de jaren veertig en vijftig maakte.

Ten tijde van zijn commercieel succesvolle, eerste serviezen was Heesen al enige tijd aan het experimenteren met meer kunstzinnige toepassingen van glas. In eerste instantie bleef hij steken in het imiteren van gevestigde stijlen, getuige het naar Picasso verwijzende kubistische vrouwenhoofd op een schaal uit 1964 en het zes jaar oudere glas-in-lood raam `Het Vertrek' dat de geometrische vormen van Bart van der Lek echoot. Pas toen hij zich in de jaren '60 aansloot bij de experimentele `Nul Groep' groeide Heesen uit tot de glaspionier die we nu kennen.

De breekbare `spaghetti'-plastieken die de kunstenaar toentertijd maakte, zijn helaas niet te zien in Leerdam, maar wel de Five Stones waarmee hij in 1959 opzien baarde op de glastentoonstelling in het Amerikaanse Corning Museum of Glass. De gezandstraalde kiezelvormige objecten met daarin een geslepen lens houden het midden tussen verstarde cyclopenhoofdjes en een curieuze bodemkundige vondst van Mars. In de latere abstract-geometrische plastieken wordt vooral het contrast tussen de zware gestapelde prisma's en het er doorheen vallende sprankelende licht, geaccentueerd.

Dat Heesen meeging met de veranderingen in zijn tijd blijkt vooral uit zijn ontwerpen uit de jaren zeventig. De in rood-wit-blauw uitgevoerde reusachtige peer, koffiekop en theekan – onderdelen van de serie Soft Pots – refereren duidelijk aan de Pop Art. De serie Vitra Erotica, een set vrij geblazen objecten met een onmiskenbare erotische lading, weerspiegelen de seksuele revolutie. Een fel oranje vaas met volle lippen als rand, twee gestapelde gele borsten met paarse tepels, een melkwitte penis met daaraan drie borsten; Heesen blies zijn fantasie regelrecht het glas in.

De laatste serie Leerdam Unica die Heesen maakte voor de glasfabriek betreft een collectie vogels in zwart-wit. Heesens interesse voor de natuur vond ook zijn weerslag in zijn werk als onafhankelijk kunstenaar, dat vooral uit veelkleurige rietstengels en bloemen bestaat. Ook in de schalen Diepzee en Feuilles Mortes die hij speciaal voor zijn jubileum maakte, komt de natuur terug als in dik glas gestolde sprieten, bladeren en vissen. In de mythologisch geïnspireerde Faunen en Medusahoofden wordt het figuratieve gecombineerd met humor. De met hoorntjes en koket kuifje getooide duivelkopjes leunen op sierlijke, voor de mond geslagen handen. Of de vingers schaamte, schrik of een diabolische grijns verbergen blijft in het midden.

Heesen is erin geslaagd zichzelf ook op abstract gebied nog eens te vernieuwen. Zo ziet Serendipo er uit als een verfrommelde toeter van bij elkaar geharkte scherven van psychedelische herkomst. En Carnaval do Rio is een ware explosie van kleur en vorm. Het fel geel, grasgroen, met witte stippen geaccentueerde korenblauw en breekbaar rood brengen direct het Braziliaanse volksfeest in gedachten waar de titel naar verwijst. En wie goed kijkt, kan in het grillige, schaalvormige object zelfs een omgekeerde inheemse hoofddoek herkennen.

Overzichtstentoonstelling Willem Heesen, t/m 24 sept in het Nationaal Glasmuseum, Lingedijk 28, Leerdam. Open: di t/m vr 10-17u, za/zo 13-17u. Catalogus: ƒ48. Inl: 0345-612714