Betuwelijn: sunk cost effect

. Omwonenden, de milieubeweging, de oppositie, vele hoogleraren en dan nu de Rekenkamer: alle hebben vraagtekens gezet bij de onderbouwing van het besluit de Betuwelijn aan te leggen. Ondanks die twijfels, ondanks expliciete heroverweging, zette kabinet na kabinet dóór. De Betuwelijn móest er komen.

Doorgaan met een project dat tot mislukken gedoemd lijkt om de simpele reden dat er al zoveel tijd en geld ingestoken is, is een fundamenteel-menselijke neiging. Gedragswetenschappers noemen het het sunk cost effect: het effect van gemaakte investeringen. Mensen nemen aan de lopende band dergelijke onlogische beslissingen. Zo stellen basketbaltrainers graag hun duurste spelers op, zelfs al presteren die tijdelijk minder – je moet je geld er toch uithalen.

En mensen die 's ochtends de krant vergeten mee te nemen voor in de trein hebben meestal zo'n hekel aan het idee dat ze precies dezelfde krant nog eens moeten aanschaffen, dat ze dan maar een andere kopen – een die ze minder fijn vinden.

Het verschijnsel werd in 1985 voor het eerst beschreven door Hal Arkes van de universiteit van Ohio. Hij legde zijn proefpersonen het volgende probleem voor: stel, je hebt gereserveerd voor een weekend langlaufen, wat 200 gulden kost. Een week later geef je jezelf op voor nog een langlaufweekend, ergens anders, waar het maar 100 gulden kost en waarvan je denkt dat het daar leuker is. Dan blijkt dat je per ongeluk voor dezelfde datum hebt gereserveerd. Annuleren kan niet. Meer dan de helft van de mensen zei dat ze het dure, minder leuke weekend zouden kiezen omdat het anders zonde van het geld zou zijn. Dom: het geld waren ze toch al kwijt.

Door alleen naar gemaakte investeringen te kijken, in plaats van naar de toekomst, kunnen mensen het zichzelf moeilijker maken dan nodig is. In de meeste situaties zijn natuurlijk alleen de toekomstige kosten en baten relevant; hoeveel je geïnvesteerd hebt doet er niet meer toe, dat geld is al uitgegeven. Maar mensen zijn nu eenmaal geneigd de abstracte regel dat verspilling slecht is ook toe te passen wanneer dat zinloos is, en dat kan leiden tot almaar doorgaan met tot falen gedoemde ondernemingen – throwing good money after bad, zoals de Engelsen zeggen.

De Betuwelijn werd weliswaar heroverwogen, maar het is de vraag of de beleidsmakers echt bereid waren ervan af te zien. ,,Het aanvoeren van meer kennis en informatie tijdens het besluitvormingsproces heeft op geen enkel moment geleid tot het bijstellen van de reeds uitgezette koers'', schreef de Rekenkamer.

Wat verder kan hebben meegespeeld: individueel zijn mensen al erg goed in het nemen van onlogische beslissingen, maar in groepen kunnen ze elkaar daarin nog eens versterken. Vooral als sprake is van een dreiging van buiten, zoals mogelijk gezichtsverlies voor beleidsmakers als ze terugkomen op een eerder met verve verdedigde beslissing.