Da Varallo schilderde het innerlijk vuur

In een land zo rijk aan topkunstenaars als Italië, ligt het misschien niet zo voor de hand om minder bekende meesters in weinig aansprekende oorden op te gaan zoeken. Maar als werken van zulke kunstenaars keurig bij elkaar – als op een presenteerblaadje – worden getoond, kan dat tot plezierige verrassingen leiden. Alleen al daarom is een bezoek aan de tentoonstelling van schilderijen van Tanzio da Varallo (1575/'80-1633) in het Palazzo Reale in Milaan, de moeite waard. Want Tanzio, die eigenlijk Antonio d'Enrico heette en afkomstig was uit Varallo, is een voorbeeld bij uitstek van zo'n kunstenaar. Ter gelegenheid van het jubeljaar 1600 heeft hij dan wel een reis naar Rome gemaakt, maar daarna is hij jarenlang blijven rondzwerven tussen Napels en in de Abruzzen aan de zuidoostkust van Italië. In 1615 keerde hij terug naar zijn geboorteplaats, in de voor-alpen van Piemonte. Veel van zijn beste werken zijn te vinden in die perifere streek tegen Zwitserland aan. Een groep schilderijen die voor de tentoonstelling is geleend uit Amerikaanse collecties, duidt er op dat de huidige waardering die Tanzio nu in eigen land ten deel valt, niet altijd zo groot is geweest.

Misschien heeft dat te maken met een bijna overdreven, geëxalteerd naturalisme in zijn schilderijen. Een schitterend voorbeeld daarvan is een voorstelling van de heilige Sebastiaan, de vroegchristelijke martelaar wiens wonden, toegebracht door de pijlen van Romeinse beulen, worden verzorgd door de heilige Irene en een engel. Sebastiaan zit goeddeels naakt en met dunne, spinachtige ledematen en vingers, in een bijna onmogelijk ingewikkelde pose, geflankeerd door de twee anderen. De drie figuren vullen het grootste deel van het beeldvlak en er is sprake van een opvallend contrast tussen de oplichtende lichamen, de scherpe slagschaduwen en de donkere achtergrond. Dat lichtgebruik en een confronterend naturalisme in gezichten en lichaamsdelen doen direct denken aan Caravaggio, die in Rome werkte in de tijd dat Tanzio daar ook was. Maar waar bij Caravaggio het grote gebaar een belangrijke rol speelt, blinkt Tanzio uit in de uitdrukking van een innerlijk vuur. Sebastiaan slaat geen acht op zijn zorgwekkende conditie of zijn helpers, maar blikt extatisch, met een mengeling van vrees en vertrouwen, hemelwaarts, met glimmende ogen die ieder moment van tranen kunnen overlopen.

Zulke figuren schildert Tanzio da Varallo keer op keer. Of het nu gaat om de jonge David met het hoofd van Goliath, de boetvaardige Hiëronymus die zichzelf met een steen op de borst slaat of Johannes de Doper met zijn lam in de wildernis: stuk voor stuk bezitten ze een gedetailleerd geschilderde, wereldse bekoorlijkheid – vaak benadrukt door in de wind wapperend, dun blond haar – die echter in dienst staat van een hoger doel; dit zijn onvoorwaardelijke navolgers van Christus. In Varallo was Tanzio dan ook de aangewezen persoon om de decoratie van een pelgrimsheiligdom even buiten die stad voort te zetten. De kapellen op deze zogenaamde `Sacro Monte' (heilige berg), zijn elk gewijd aan een episode uit het leven en lijden van Christus. Al aan het begin van de zestiende eeuw was een begin gemaakt met de decoratie met fresco's en sculptuur.

Van Tanzio's fresco's in die kapellen toont de expositie niets dan enkele getekende voorstudies. Opvallender is de aanwezigheid van een paar, bijna net zo onverplaatsbare, want kwetsbare en soms omvangrijke werken van Tanzio's broer, Giovanni d'Enrico, die de schilderingen op de Sacro Monte door beelden in terracotta en stuc maakte tot tableau vivant-achtige taferelen. Aardig en curieus zijn diens schalen met fruit en kaas, gemaakt van beschilderd aardewerk, die daar doorgaans in de kapel van het Laatste Avondmaal op tafel staan. Maar ronduit spectaculair is de groep van zeven levensgrote terracotta figuren die samen de bewening van Christus voorstellen. De aansprekende, naturalistische detaillering en de geconcentreerde emotie van de handeling, maken zulk werk tot de ideale plastische complement van de even excentrische als excentrieke schilderkunst van Tanzio da Varallo.

Tentoonstelling: Tanzio da Varallo; realismo, fervore e contemplazione in un pittore del Seicento. Plaats: Palazzo Reale, Piazza Duomo, Milaan. T/m 16/7. Catalogus (Uitg. Federico Motta), 252 blz., Lit. 80.000.