Clintons raketplan schot in het duister

President Clinton zit tussen twee vuren met zijn plan voor een rakettenschild. De Russen blijven tegen, maar de Republikeinen in eigen land gaat het niet ver genoeg.

President Clinton zal vandaag in de Oval Office een sombere balans opmaken van zijn reis naar West-Europa en Rusland: de Russen en Europeanen blijven tegen zijn plan voor een nationaal rakettenschild. En de kans dat hij in de nadagen van zijn presidentschap nog een akkoord met Moskou over vermindering van kernwapens kan sluiten, slinkt snel.

Al voor aankomst in Moskou was duidelijk dat Clinton weinig steun heeft voor zijn versie van een National Missile Defense (NMD), dat een beperkte raketaanval uit bijvoorbeeld Noord-Korea moet kunnen onderscheppen. Rusland zegt dat het plan een nieuwe wapenwedloop kan ontketenen en weigert in te stemmen met de door de Amerika voorgestelde aanpassing van het ABM-verdrag uit 1972, dat ontwikkeling van anti-raketsystemen verbiedt. En in eigen land vindt de Republikeinse meerderheid in het Congres juist dat Clintons plan niet ver genoeg gaat. Zo zit de president tussen twee vuren.

Clinton heeft het Congres toegezegd dat hij dit najaar zal beslissen of met de bouw van een rakettenschild kan worden begonnen. Dat is al heel snel. Wil het NMD-schild in 2005 geïnstalleerd zijn, moet volgend jaar al in Alaska het eerste werk beginnen.

Clinton zal zijn Russische ambtgenoot Poetin later dit jaar nog een paar keer ontmoeten, maar de top van dit weekeinde in Moskou maakte duidelijk dat er nu geen uitzicht is op een compromis. Poetin stelde een gezamenlijk defensieschild van Rusland, Europa en de NAVO voor, dicht in de buurt van `schurkenlanden' als Noord-Korea, Irak en Iran. Clinton reageerde niet enthousiast. Uitvoering van Poetins idee zou nog zeker tien jaar vergen, zijn eigen plan slechts vijf, zei Clinton.

Dit voorjaar hoopte de Amerikaanse regering nog een grote deal met de Russen te kunnen sluiten: als Moskou zijn verzet zou opgeven tegen aanpassing van het ABM-verdrag, en daarmee tegen het beperkte rakettenschild van Clinton, dan zouden de Amerikanen tegemoet komen aan de Russische wens om wederzijds het aantal strategische kernwapens terug te brengen tot minder dan 2.000. Maar de conservatieve Republikeinse senator Jesse Helms liet in april al weten dat elke overeenkomst met Rusland over wapenbeheersing of aanpassing van het ABM-verdrag ,,dood bij aankomst'' in het Congres is. Kortom, mocht Clinton toch nog overeenstemmming met de Russen bereiken, dan zal hij de Republikeinen op zijn weg vinden, die willen dat de hele kwestie wordt overgelaten aan de volgende president.

Vice-president Al Gore zei gisteren dat hij gelooft dat Rusland uiteindelijk toch zal instemmen met aanpassing van het ABM-verdrag, waarmee de Verenigde Staten dan hun beperkte rakettenschild kunnen bouwen. Zijn rivaal George W. Bush vindt dat het hele verdrag uit de tijd is en dat de Amerikanen een groot anti-raketsysteem moeten bouwen, ongeacht wat de Russen vinden. Ondanks hun meningsverschillen zijn de twee kandidaten het over één ding eens: het anti-raketsysteem moet er in een of andere vorm komen. In de Amerikaanse politiek is de vraag dan ook niet meer of het systeem er zal komen, maar wanneer het er komt en hoe groot het wordt. Die realititeit moet ook tot de Russen zijn doorgedrongen.

Zonder compromis met Rusland over aanpassing van het ABM-verdrag, zullen de VS zich, als zij doorgaan met de bouw, eenzijdig uit het verdrag moeten terugtrekken. Dat zou de Amerikaans-Russische relatie aantasten. Maar dat niet alleen. Ook de Europese bondgenoten hebben zich net als China tegen het rakettenschild uitgesproken en zijn bezorgd dat het een nieuwe bewapeningswedloop ontketent, de ontwapeningsverdragen aantast en Europa kan buitensluiten.

In de VS begint het debat over het schild pas langzaam op gang te komen. Is het hele systeem wel uitvoerbaar?, vraagt Newsweek zich deze week af onder de kop `Een schot in het duister'. The New York Times schreef vorige week dat bij Amerikaanse inlichtingendiensten de vrees bestaat dat de bouw van een rakettenschild vooral in China, India en Pakistan een nieuwe wapenwedloop in gang kan zetten. Washington mag nog zo vaak beweren dat het schild niet bedoeld is om de Chinese kernmacht uit te schakelen, de Chinezen beseffen dat het systeem hun kleine kernmacht wel degelijk onschadelijk kan maken. Dat kan China ertoe bewegen om meer raketten te maken, wat India weer zal aansporen om zich ook van meer raketten te voorzien, en dan kan Pakistan niet achterblijven. Zo zou de Amerikaanse regering haar beleid om proliferatie van kernwapens tegen te gaan, ernstig ondergraven.

Ook het hele idee dat de `schurkenstaten' zo'n ernstige bedreiging vormen voor de VS, wordt nu pas ter discussie gesteld. Zouden de grillige regimes van Noord-Korea en Irak echt een raket op de VS afvuren, als ze weten dat ze dan meteen zelf door de Amerikaanse reactie totaal vernietigd zouden worden? Het zijn die regimes die volgens Amerikaanse inlichtingendiensten en militairen over een paar jaar in staat zijn om de VS en Europa met intercontinentale raketten te treffen.

Rusland en Europese bondgenoten vinden de Amerikaanse bezorgdheid overdreven. Een lichtpuntje voor Clinton was dat Poetin wel de ,,de mogelijkheid van nieuwe verschijnende dreigingen'' erkende, maar alleen niet Clintons reactie daarop steunt. Rusland is tegen de 'zoon van Star Wars' - zoals het plan is genoemd vrij naar president Reagans mislukte SDI-project - omdat dit een ondermijning betekent van het ABM-verdrag. Dat verdrag is gebaseerd op de gedachte dat zowel Amerika als Rusland kwetsbaar moet blijven voor elkaars kernwapens. Als een van de twee de dreiging van de ander neutraliseert door een rakettenschild te bouwen, hoeft de eerste niet meer bezorgd te zijn voor een tegenaanval en kan zij sneller in de verleiding komen om zelf de eerste aanval te lanceren. Ook al stamt het verdrag uit een ander tijdperk, de geest ervan is voor de Russen onveranderd.

Moskou vreest voorts dat een beperkt NMD de weg vrij maakt voor een verdergaand Amerikaans systeem. Dat zou de VS op grote voorsprong plaatsen. Rusland kan zich een wedloop in defensietechnologie financieel niet permitteren: het bezit van duizenden kernkoppen zet de defensiebegroting nu al onder enorme druk.

Clinton nam uit Moskou enkele overeengekomen ,,uitgangspunten voor strategische stabiliteit'' mee, die zijn medewerkers uitlegden als een begin van Russisch begrip voor de Amerikaanse zorgen. Maar Poetin sprak op zijn persconferentie met Clinton duidelijke taal: ,,We zijn tegen een medicijn dat erger is dan de kwaal.'' Anders gezegd: wil Clinton de relatie met Rusland in gevaar brengen, wereldwijd de veiligheid verminderen en een nieuwe wapenwedloop riskeren door een verdediging op te bouwen tegen slechts een beperkte raketdreiging?

Het NMD-dispuut vertroebelt de relatie voorlopig alleen nog licht. De NAVO-uitbreiding heeft Rusland uiteindelijk ook geslikt. Clinton zal zijn besluit naar eigen zeggen baseren op vier criteria: de dreiging, de haalbaarheid van de technologie, de kosten (geraamd op zo'n 60 miljard dollar) en de uitwerking op de nationale veiligheidssituatie, wapenbeheersing en bondgenoten. Rusland en Europa hopen, zeggen diplomaten, dat de technologie niet zal werken en de volgende test in juli net als de vorige mislukt zodat de hele zaak wordt uitgesteld. Mogelijk hoopt Clinton dit ook. Dan kan hij dit netelige probleem doorschuiven naar zijn opvolger.