Een bezetting onder de blauwgombomen

Ook in Zuid-Afrika, net als in Zimbabwe, is landhervorming een brandende kwestie. Het regeringsprogramma gaat veel landlozen veel te langzaam. Er gaan stemmen op voor radicale actie.

Blauwgombomen ruisen onder een hemel van diffuse wolken. Kaarsrechte stammen, aan de onderkant ontdaan van takken om het kappen te vergemakkelijken. De Yola houtplantage, nabij het stadje Louis Trichardt in de Noordprovincie, ligt er florissant bij. De bossen, aan de rand van de lieflijke Soutpansberg, zijn eigendom van de Zuid-Afrikaanse staat, maar dat was niet altijd zo. Ooit was het Venda-koningshuis de trotse hoeder van de communale gronden, totdat de apartheidsregering daar in de jaren vijftig bot een einde aan maakte. ,,Tot daar reikte ons land'', wijst chief Ravele Davhana vanaf een heuveltop naar een landweg in de verte. Dorpelingen eisen nu eigenmachtig delen van de grond op, omdat de landhervorming, die zowel staats- als blanke privé-landerijen betreft, hun niet snel genoeg gaat.

Venda (Plezierig Land) was een van de thuislanden in de tijd van de apartheid. De 40-jarige chief Davhana is een moderne `traditionele' leider, gekleed in blue jeans en takkies (sportschoenen), de mobiele telefoon voortdurend onder handbereik. Een gedistingeerde man die, ondanks het verloren grondgebied van zijn voorvaderen, geen spoor van rancune vertoont. Samen met zijn broer geeft hij een rondleiding over de open plantage, staande in de laadbak van zijn pick-up auto. Ze laten het graf van hun grootvader, koning Ramabulana, zien dat bovenop een hoge rotspartij ligt, geheel overwoekerd door lianen, struiken en wilde bloemen. Land is voor een Afrikaan niet alleen een manier van bestaan, legt de chief met zachte stem uit. Het is ook de plek van de voorouders, van alle voorgaande generaties die door hun nazaten geëerd moeten worden. Nazaten in overvloed bij de Davhana's: de vader van de chief had 21 vrouwen, bij wie hij zestig kinderen verwekte. ,,Ik heb maar één vrouw, meer kan ik niet betalen'', zegt de chief lachend.

Dhavana onderstreept dat lang niet alle land dat nu blank of staatseigendom is, ooit onrechtmatig werd verkregen. ,,Mijn grootvader was goed bevriend met Paul Kruger. Toen de blanken in het verleden onze regio betraden, kregen ze volgens goed gebruik communale grond toegewezen net als iedereen.'' Maar de Europese en Afrikaanse cultuur botsten. Voor Afrikanen is het land van iedereen. De koning en de onder hem dienende chiefs beheren het land en wijzen de grond toe, zonder dat iemand eigenaar wordt.

De Europeanen introduceerden het privé-eigendom, ze zeiden dankjewel voor de grond die ze kregen en stonden het nooit meer af. De blanke minderheidsregeringen deden er in de vorige eeuw nog een schepje bovenop door `zwart land' te confisqueren en de bewoners te deporteren. Koninkrijken, zoals dat van het huis Davhane, werden ontbonden. Met die erfenis zit Zuid-Afrika nu opgescheept.

De huidige door het ANC geleide regering voert een omvangrijk programma van landhervormingen uit dat aan de ene kant tegemoetkomt aan de onteigenden, maar tezelfdertijd niet om de wet heen wil. De grondbezitters beschikken allemaal over een eigendomsakte die rechtsgeldig is, ook al is het land lang geleden onrechtmatig verkregen. President Thabo Mkebi legde deze maand in het parlement uit dat de landhervorming in Zuid-Afrika om die reden vermoedelijk nog tientallen jaren zal duren. Sinds het begin van de procedures, in 1994, is nog maar 0,81 procent van de geoormerkte grond overgegaan in andere handen.

Mbeki gaf verder de verzekering dat `landjepik' zoals in Zimbabwe niet zal worden getolereerd in Zuid-Afrika. In het noordelijke buurland zijn sinds februari 1.300 agrarische bedrijven van blanke boeren bezet door actievoerders uit onvrede over het trage tempo van de landhervorming. Hoewel in Zimbabwe ook andere, politieke factoren een rol spelen, is land wel degelijk een thema onder de gewone Afrikanen. De heilige grond dient te worden teruggegeven.

Het is de vraag of de Zuid-Afrikaanse regering de bevolking op den duur in toom zal weten te houden. In Venda worden de plantages met blauwgombomen regelmatig bezet. Chief Davhana wil die acties niet steunen. Maar hij begrijpt de landlozen wel: ,,Veel blanke grondbezitters verkopen hun perceel aan rijke zwarten. De dorpelingen vrezen dat ze daarvan de dupe zullen worden. Als de grond hier aan herverdeling toe is, valt er niets meer te herverdelen omdat het allemaal al verkocht is, ditmaal aan zwarte eigenaren.''

Een groep actievoerders schuimt de plantage af op zoek naar brandhout. Thomas Malulele (22) is één van hen. Hij voelt zich betrapt, zo lijkt het. Zijn Adidasjack schuurt over zijn blote bast. ,,Lang geleden was het land van ons'', lispelt Thomas. ,,Niemand weet meer hoe lang geleden.''

Rondom de delen van het bos die hij en zijn kornuiten claimen, hebben ze provisorische hekken gezet. 's Nachts en in het weekeinde slapen ze thuis, zegt Thomas, zo fanatiek zijn ze ook weer niet met hun bezetting.

Een van de beheerders van de plantage, Sam Mavungu, zegt niets van de acties te moeten hebben. ,,Ze zijn hier aan het verkeerde adres. Wij werken als staatsbedrijf immers voor de mensen, we zijn ook een soort communaal bezit. Iedereen kan hier gratis brandhout komen halen, tot een hoeveelheid die een vrouw op haar hoofd kan dragen, meer niet.''

Mavungu's hoogste baas daarentegen, president Mbeki, heeft laten weten dat ook delen van staatsbosbeheer zullen worden teruggegeven aan de oorspronkelijke eigenaars of gemeenschappen. Meer dan 15 procent van de landbouwgronden in staatseigendom zal worden herverkaveld.

Maar er gaan ook stemmen op voor radicale acties. Aan de Oostrand van Johannesburg dook deze maand een anoniem Engelstalig pamflet op onder de titel Land Honger, waarin blanke boeren onder dreiging van geweld 24 uur de tijd kregen om het ,,gestolen land'' te ontruimen. Er gebeurde niets, maar het was wel een teken dat er iets broeit. In het parlement is het kleine maar radicale Panafrikaans Congres (PAC) een groot ondersteuner van eigenmachtig optreden. Het PAC heeft zich pal achter de bezettingsacties van boerderijen in Zimbabwe opgesteld.

Onderzoekers geven de landlozen van Zuid-Afrika gelijk in hun ongeduld. In de publicatie Down to Earth stellen de schrijvers Adèle Wildschut, Kathy Eales en Tessa Marcus dat voor de landkwestie geen adequaat beleid bestaat. ,,Meer dan 87 procent van het land is nog steeds in handen van de blanke minderheid en de regering faalde tot nu toe in het teruggeven van grond.'' De onderzoekers waarschuwen: als de regering van Zuid-Afrika het tempo van de landhervormingen niet opvoert, zijn opstanden van zwarte landlozen op den duur onafwendbaar.