Dader Lavrenti Beria was géén slachtoffer

Lavrenti Beria, de laatste chef van Stalins terreur- machine, na de dood van Stalin geëxecuteerd, moet worden gerehabiliteerd, zo vond zijn familie. Gisteren diende de zaak.

Op de rol staat Zaak 0029: het verzoek tot eerherstel voor Lavrenti Beria, Stalins terreurchef, en zes handlangers die na de dood van Stalin in 1953 waren opgepakt, veroordeeld en doodgeschoten. De uitspraak, zegt een Doema-lid vlak voor de zitting, ,,is een graadmeter voor de morele gezondheid van Rusland''.

In de rechtszaal, met de lege beklaagdenkooi, draaien slachtoffers en nazaten van de Sovjet-vervolgers argwanend om elkaar heen. Sergo, schrijver van Mijn vader Lavrenti Beria, is opvallend afwezig. Zijn moeder Nino hield tot haar dood in 1991 vol dat haar man als chef van de NKVD (de latere KGB), ,,opkwam voor het belang van de mensheid'', al vertelde ze er niet bij hoe marteling, moord en verbanning naar de Goelag daaraan bijdroegen.

Rem (een afkorting van Revolutie Engels Marx) is er wel, Rem Merkoelov, zoon van ex-minister van Staatscontrole Vsevolod Merkoelov. ,,Mijn vader heeft maar kort met Beria samengewerkt. Dat hij gefusilleerd is maakt hem ook een slachtoffer van het Sovjet-regime.'' Als een van de eisers is hij weinig hoopvol gestemd: ,,Niemand durft toe te geven dat het proces van 1953 van politieke willekeur aan elkaar hing.''

Het vonnis van destijds – dat Nikita Chroesjtsjov nodig had om zijn greep op het Kremlin te consolideren – is op sommige punten inderdaad absurd. Zo zou Beria behalve een moordenaar en een verkrachter (wat hij was) ook een spion zijn geweest van veertien verschillende landen. Als de advocate van de familieleden dat als troefkaart inzet, krijgt Basjir Tsjaskijev, voorzitter van de Associatie van Gedeporteerde Volken, het te kwaad. Zodra de drie rechters van de Militaire Kamer van het Hooggerechtshof zich voor beraad terugtrekken, stapt hij op haar af. ,,Waar haalt u het lef vandaan deze lieden te verdedigen?'' Basjir was acht was toen hij (met alle Ingoesjeten en Tsjetsjenen, honderdduizenden in getal) in maart 1944 onder het oog van Beria in veewagons naar de Centraal-Aziatische steppe was gedeporteerd. ,,Er waren er achthonderd de bergen ingevlucht, Beria heeft ze opgespoord en levend verbrand. Wist u dat?''

De advocate kijkt hem niet aan. Ze zegt alleen: ,,Mijn cliënten wijzen erop dat hun vaders in 1953 ter dood zijn veroordeeld zonder vorm van juridische bijstand.''

Dan verstommen de gesprekken. De drie rechters komen binnen en blijven staan ter hoogte van de stapels dossiers – 52 delen. Het voorlezen van de uitspraak duurt amper vijf minuten. ,,Van Beria en drie van zijn ondergeschikten (onder wie Merkoelov, red) staat vast dat zij organisatoren waren van de terreur van staatswege.'' Volgt een opsomming van onwettige arrestaties, martelingen, verbanning naar Siberië, vergiftiging, moord. ,,De daders kunnen niet gezien worden als slachtoffers.'' Rem Merkoelov schudt zijn hoofd, zijn zaak lijkt verloren. Dan neemt het vonnis een onverwachte wending: drie van de zes adjudanten van Beria zijn op één punt (,,misdaden tegen de staat'') onterecht veroordeeld, omdat zij slechts uitvoerders van bevelen waren. Het is geen rehabilitatie, onderstreept de rechter. Gevolg is wel dat de strafbepaling ,,confiscatie van bezit'' komt te vervallen, ergo: dat de familieleden van deze drie nu compensatie kunnen eisen. Rem Merkoelov, die niets kan claimen, staat er verslagen bij. ,,Mijn vader is onschuldig'', zegt hij bitter. ,,Dit is net zo'n politieke uitspraak als die in 1953.'' Maar Basjir Tsjaskijev is geschokt. ,,Edelachtbare, dit is onrecht'', roept hij achter uit de rechtszaal. ,,Wij, de slachtoffers van deportaties, zijn nooit schadeloos gesteld, en nu kunnen de nazaten van de daders een vergoeding eisen.''

    • Frank Westerman