Willem Jeths

Gelijktijdig met het recente Willem Jeths Festival in Rotterdam verscheen het werk van deze gedreven en uiterst vindingrijke neo-expressionistische componist op cd.

Vijf composities voor strijkers in een kamermuziekbezetting verschenen op een cd van NM Classics en vier van zijn hoogst gecompliceerde symfonische stukken staan op een dubbel-cd van Donemus, door wie anders meer dan voortreffelijk uitgevoerd dan het Noordhollands Philharmonisch Orkest? Het zelfde orkest wordt nu door de Raad voor Cultuur met opheffing bedreigd.

Het rijke coloriet en de sardonische knallende uithalen van Willem Jeths komen in een grote bezetting het beste tot hun recht, maar het voordeel van de kamermuziek produktie (ook al op hoog niveau uitgevoerd) is dat men hier de ontwikkelingsgang van deze componist uitstekend kan volgen.

Tristan Keuris en Bela Bartók stonden nog peet in de Novelette voor viool en piano uit 1986 en het Eerste strijkkwartet `Arcate' uit 1990. Wel zijn er al enkele momenten waarin de componist de gebruikelijke esthetiek doorbreekt voor een krasserige klank, maar een geheel eigen esthetiek zou hij pas in het verloop van de jaren '90 vinden, zoals in het Tweede strijkkwartet.

Door verstemming van de snaren rekt hij de grenzen op. Het kwartet lijkt op een celloconcert, begeleid door een strijktrio met een extra set afwijkend gestemde instrumenten naast zich.

In Glenz, waarin Bartók overigens nog niet is verdwenen, wordt de vioolsolist omringd door een gehele groep van strijkers met verstemde open snaren. Vergelijkbaar in het Piano Concerto is de wijze waarop de pianist de hoogste toon weet op te rekken met behulp van een stemhamer.

In 1997, drie jaar later, ontstond een tweede pianoconcert in een bewerking van een harpconcert. Zowel de harp als het binnenwerk van de piano worden met stokken bespeeld.

Het meest recente werk Flux/Reflux staat geheel in het teken van de dood, zowel Jeths moeder als zijn leraar overleden. Door het aanstrijken van flexatone en vibrafoon wordt de muziek door een zowel intense als verstilde aura omkranst. Bijna ben je geneigd er aan toe te voegen: maar dat spreekt vanzelf.

Zonder een wasbord of scheidsrechterfluitjes kom je niet ver in Jeths' muziek. Gelukkig gaat het niet om louter effecten, het is de zoektocht naar het nog ongehoorde, die de ongewone speelwijzen en min of meer bizarre speeltuigen afdwingt en niet andersom, van een rariteitenkabinet is dus geen sprake.

Willem Jeths: kamermuziek door Zephyr strijkkwartet en anderen, NM Classics 92110.

Willem Jeths: Fas/Nefas, Glenz, Flux/Reflux, Piano Concerto. Noordhollands Philharmonisch Orkest o.l.v. David Porcelijn en Thierry Fischer. Composers Voice Portrait CV 88/89.