Grilligheid AWS werd struikelblok

De Poolse regeringscoalitie is opgebroken. Het initiatief ligt nu bij Marian Krzaklewski, leider van het grote maar inconsistente Kiesblok Solidariteit.

De Poolse regeringscoalitie van de kleine liberale Vrijheidsunie (UW) en het grote onoverzichtelijke Kiesblok Solidariteit (AWS) was bedoeld om de ex-communisten buiten de regering te houden. Daarom ging eind 1997 de weinig sentimentele liberale technocraat Balcerowicz, architect van de vrije markt in Polen en UW-leider, om de tafel zitten met de voormannen van gekrenkte mijnwerkers, staalarbeiders, boeren en andere slachtoffers van diezelfde vrije markt, om een nieuwe regering te vormen. In het programma zat van alles wat. Balcerowicz (minister van Financiën en vice-premier) kreeg carte blanche om zijn hervormingen door te voeren en Polen klaar te stomen voor de Europese Unie, de weerbarstige stakingsleiders kregen vage toezeggingen. Jerzy Buzek (AWS), een politiek onervaren ingenieur uit de mijnstreek, werd premier.

Twee jaar lang bleef de coalitie verrassend op koers. In 1999 werden zelfs grote hervormingen doorgevoerd. Het land werd bestuurlijk heringedeeld, gezondheidszorg, pensioenen en onderwijs kregen een nieuwe grondslag.

Begin dit jaar begon het mis te gaan. Een toenemend aantal AWS-afgevaardigden begon tegen het regeringsbeleid te stemmen. Eerst sneuvelde het voorstel van Balcerowicz om het belastingsysteem te herzien. De strenge minister dreigde met aftreden maar kwam daarop terug toen de Poolse munt, de zloty, onderuit ging. Kort daarop was het weer raak. Nu ging het om de vraag of boeren BTW moesten betalen. Balcerowicz vond van wel, maar de boerenlobby binnen de AWS wist dat tegen te houden. Toen vervolgens een bestuurlijke crisis uitbrak in Warschau, waar premier Buzek onder druk van enkele AWS-politici de centrale deelraad onder direct bestuur plaatste nadat in de deelraad de UW een coalitie was aangegaan met de oppositionele ex-communisten, was de maat vol. ,,Regeren alleen om in de regering te zitten, heeft geen zin'', aldus Balcerowicz.

De AWS heeft er lang op gezinspeeld dat de liberalen de coalitie uiteindelijk niet zouden breken. Dit weekeind wezen premier Buzek en Marian Krzaklewski, de machtige leider van de AWS, de UW nog op haar verantwoordelijkheden. Het einde van de coalitie zou de toetreding tot de EU ernstig in gevaar brengen. Maar Balcerowicz vertrok geen spier en speelde zijn laatste kaart: uittreden.

De AWS is een gelegenheidsverbond. Marian Krzaklewski wist in 1997 de totaal versplinterde rechtse partijtjes die waren overgebleven uit de vrije vakbond Solidariteit bij elkaar te vegen en tot één partij te maken. Hij is de enige man met gezag in deze rommelige club. Toch was hij niet beschikbaar als premier toen de coalitie met de UW tot stand kwam, officieel omdat hij zijn zinnen had gezet op het presidentschap, officieus omdat hij niet politiek wilde opbranden in een regering die gedoemd was te mislukken.

Het ontslag van de UW-ministers zet Krzaklewski voor het blok. Als hij inderdaad voor een modern Polen in een geïntegreerd Europa is, zal hij de coalitie proberen te redden. Maar hij kan ook zijn AWS als minderheidsregering verder laten regeren, met de gedoogsteun van nog rechtsere, meest anti-Europese partijtjes. Een lang leven zal zo'n regering niet beschoren zijn. Zeker is wel dat het werk van het parlement zal stagneren en dat Polen achterop zal raken met wetgeving die noodzakelijk is om te kwalificeren voor de EU.