De Haagse Staat

PVDA-CONGRES WACHT OP DE KEUS VAN WIM

Doet-ie-het-wel of doet-ie-het niet?

Gaat Wim Kok door voor een derde termijn of houdt hij het bij twee periodes als minister-president?

Niemand die het nog precies weet, maar afgelopen zaterdag was hij wegens het jaarlijkse congres weer even verenigd met zijn partij. Een bijzonder moment, want zo vaak zien de leider en zijn voetvolk elkaar tegenwoordig niet meer in de verschraalde verenigingsdemocratie.

Het onderwerp stond niet officieel op de agenda, reguliere verkiezingen zijn nog twee jaar weg, maar de leden van de PvdA weten dat Kok nadenkt. En zij weten maar al te goed dat een PvdA die in het jaar 2002 zonder Wim Kok de verkiezingen in moet, een andere PvdA is dan de partij die achter een succesvolle minister-president naar de stembus marcheert. Kortom, het congres bood Wim Kok een mooie gelegenheid om zijn achterban tussentijds duidelijkheid te bieden.

Maar zo werken die dingen niet. Een partijleider zit tijdens een congres pontificaal op de eerste rij. Hij luistert, hij applaudiseert zonodig en hij wisselt af en toe een woord met zijn adjudant, in dit geval fractieleider Ad Melkert. En dus moeten de afgevaardigden er in de wandelgangen onderling naar gissen. Waarbij de onwetendheid ongelijk is verdeeld.

Natuurlijk gaat Wim Kok door, weet een van de aanwezige ministers onder het beding van vertrouwelijkheid te melden. Wat Kok heeft geleerd van Lubbers die tijdens zijn derde periode uiteindelijk zo pijnlijk de kluts kwijtraakte? `Ach ja, dat was Lubbers', zo is de enigszins meewarige reactie.

Nee, zoveel is zeker, Kok gaat straks door, alleen zal Kok dat voorlopig niet zeggen. De minister heeft zijn leider geadviseerd voorlopig het stilzwijgen te bewaren, want hardop spreken over een derde termijn `geeft alleen maar gedonder'.

...CDA VREEST VOOR een CDA-SCENARIO...

De PvdA-achterban is nieuwsgierig, de concurrentie is dat nog meer. De vraag of Wim Kok straks doorgaat, is op dit moment `de enige politieke kwestie van gewicht', zei VVD-leider Dijkstal vorige week in Assen in de marge van de jaarlijkse algemene vergadering van zijn partij.

En in het CDA vrezen ze al voor een scenario dat de christen-democraten in 1982 zelf met succes toepasten. Want hoe verdween premier Dries van Agt destijds van het toneel: door eerst zijn partij met succes naar de verkiezingsoverwinning te leiden. Pas nadat een nieuw kabinet met het CDA verzekerd was gaf hij zijn positie over aan Ruud Lubbers. ,,Een geruisloze wissel'', aldus partijvoorzitter Marnix van Rij, die als gast op het PvdA-congres aanwezig is.

Toch weet ook Van Rij dat de PvdA een andere verenigingscultuur heeft. Een vertrek van Kok kort na verkiezingen zou onder sociaal-democraten snel als een vorm van kiezersbedrog worden ervaren. Maar hoeveel heeft de partij dezer dagen nog over zijn leider te zeggen? Van Rij herinnert zich het beeld van zijn PvdA-collega Marijke van Hees. Zij schetste de PvdA als een organisatie die leunt op een sterk en een zwak been: het sterke been is de partijleider en de Tweede-Kamerfractie; het zwakke been de vereniging en haar leden.

Maar Kok kan straks ook gewoon stoppen. Hij kan na twee periodes zeggen dat de marathon gelopen is en hij niet meer voor goud gaat. Ed van Thijn, de vroegere minister en voormalig burgemeester van Amsterdam, adviseert zijn partijleider geen derde termijn te zoeken.

Van Thijn zegt het zeer behoedzaam, maar hij is wel beslist in zijn oordeel dat een langjarige premier met slijtageverschijnselen moet rekenen. Zoals hij terugkijkend op zijn eigen tienjarige burgemeesterschap vindt dat hij te lang is doorgegaan.

,,Je kunt ineens snel opbranden. Je wordt minder scherp en minder alert. En dat heb je zelf niet als eerste in de gaten.''

...EN KOK LAAT ALLES NOG OPEN

Wie zat er zaterdag naast Kok?

Precies, Ad Melkert. De man die in zijn toespraak tot het congres ongevraagd een pleidooi opzette voor Paars-III. Waarom niet, als de PvdA daarin zijn eigen sociaal-democratische verlangens kan realiseren, zei dezelfde man die nog onlangs enigszins dreigend verklaarde dat de coalitie met de VVD (en D66) helemaal niet zo stabiel was.

En wie zat er zaterdag niet naast Kok?

Job Cohen, de staatssecretaris van justitie, die door zovelen als een begenadigde opvolger van Kok wordt gezien. Cohen keek een rij stoelen van Kok verwijderd met enige fascinatie naar de manier waarop Melkert zichzelf verkocht. Hoe Melkert het congres retorisch de vraag stelde of `die norse man met die sombere snor' die vroeger als de strenge financieel woordvoerder van de fractie zo hamerde op bezuinigingen nog dezelfde was als de huidige fractieleider die oproept tot besteding van de meevallers. Het antwoord was eenvoudig als voorspelbaar: `Partijgenoten', sprak Melkert, `hier staat geen ander mens voor u'.

Het is een enigszins bizarre situatie. Job Cohen is een breed geaccepteerde kandidaat om Kok op te volgen, maar hij sluit zichzelf pertinent uit. En Amsterdam rekent inmiddels al ongeveer op zijn komst als nieuwe burgemeester. Tegelijk is Ad Melkert juist zeer gedreven om het leiderschap van de PvdA te zoeken, maar roept zijn persoon zowel in de kring van de PvdA-bewindslieden als in de eigen fractie reserves op. De aarzelingen onder ministers zijn verklaarbaar, want de fractieleider is in de dagelijkse rolverdeling tussen kabinet en fractie hun tegenhanger. De aarzeling in de fractie is opvallender nadat Melkert aanvankelijk veel krediet opbouwde als de man die de fractie na Jacques Wallage veel ruimte gaf. Inmiddels is de liefde wat bekoeld en roept de stijl van Melkert irritaties op. Ze vinden hem tegenwoordig gereserveerd, formeel en te afstandelijk. ,,Als Ad eens omkijkt zal hij zien dat de fractie een eind van hem afstaat'', zei zaterdag een senior-fractielid.

Het probleem van Melkert: hij is bekwaam, maar nog geen stemmentrekker. Partijgenoten spreken openlijk over zijn technocratische uitstraling.

En Wim Kok? Hoe schiep hij zaterdag tegenover het congres duidelijkheid? Wim Kok sprak over allerhande - over de toekomst van de sociaal-democratische beweging, over een sterk en een sociaal Europa, en over de noden van het land. En wat zei de premier van alle Nederlanders erbij: `Het is een voorrecht om nu minister-president te zijn.'

Het was een goed congres, zaterdag in Rotterdam. De afgevaardigden reisden gesterkt af naar hun regio. En bleven ongewis wat Wim Kok uiteindelijk gaat doen. Volgend jaar, zo weten ze, is er weer een congres.

De Tweede Kamer voert dinsdag en woensdag een reeks korte debatten, onder meer over Schiphol, de kerncentrale Dodewaard en de stijgende benzineprijzen.