Zoektocht in de ruimte

De tentoonstelling `Cosmos' in Palazzo Grassi in Venetië laat de wisselwerking zien tussen kunst en wetenschap. Zo zijn er naast de telescoop van Galilei schilderijen van Kandinski en Malevitsj te zien en een foto van een astronaut die door de ruimte zweeft.

Twee figuren, op de rug gezien, waarschijnlijk een man en een vrouw, staan in de verte te kijken. Een gedempte oranje gloed hangt boven de plaats waar de zon onderging. Het landschap is vaag, het tweetal kijkt uit over landtongen en zeearmen die in elkaar grijpen. Maar de horizon lokt. Wat is daar? En: wat is daar achter?

Dit schilderij van Caspar Friedrich is het visuele motto van de thematische tentoonstelling Cosmos in palazzo Grassi in Venetië. Zij gaat over het verlangen om onbekende werelden te ontdekken, op zoek naar een essentie. Over de pogingen om het universum, het alles omvattende te begrijpen. Over de kosmos en de veranderde inhoud van dat woord. In zijn oorspronkelijke Griekse betekenis impliceerde dat woord orde, regels. Maar hoeveel in het universum dat we nu kennen is niet chaos en leegte?

De ondertitel van de expositie Van Goya tot De Chirico, van Friedrich tot Kiefer is bedrieglijk. De vierhonderd schilderijen, tekeningen, foto's en voorwerpen beslaan inderdaad een periode van meer dan twee eeuwen. Het gaat echter niet om hun intrinsieke schoonheid, maar om het verhaal dat ze vertellen. Goya is met één doek aanwezig, van een luchtballon, omdat die uitvinding uit 1783 van de Franse gebroeders Montgolfier symbool stond voor de ontdekking van de ruimte.

Curator Jean Clair, directeur van het Picasso-museum in Parijs, heeft de wisselwerking tussen kunst en wetenschap willen laten zien. Daarom is er een replica van de telescoop van Galileo Galilei aanwezig, het instrument waarmee de ruimte bestudeerbaar en bereikbaar werd. Daarom zijn behalve de schilderijen van Kandinsky en Malevitsj, waarin begrippen als boven en onder weinig zin meer hebben en de zwaartekracht verdwijnt, ook pakken van ruimtevaarders te zien en een Nasa-foto van een astronaut die door de ruimte zweeft.

Die mengeling komt overal terug. De Britse marinecommandant John Ross maakte wat onbeholpen acquarellen van de ijsbergen die hij in 1818 tegenkwam op zijn ontdekkingsreis naar de Noordpool. Die hangen zij aan zij met de geromantiseerde doeken die de Amerikaanse landschapsschilder Frederic Church daar een paar decennia later van maakte. En de grenzen tussen wetenschap en kunst verdampen volledig in de kolossale foto's van 2,60 bij 1,88 meter die Thomas Ruff de afgelopen tien jaar heeft gemaakt van sterrenhemels. Ze zijn een perfecte illustratie van de fascinatie die uitgaat van de kosmos.

Clair heeft helder in beeld gebracht hoe de grenzen van het onbekende steeds zijn verlegd. In de bijbel lag het beloofde land aan de andere kant van de woestijn, voor de ontdekkingsreizigers uit de 16de en 17de eeuw aan de andere kant van de oceaan. De Duitse wetenschapper Alexander von Humboldt schetste in zijn verslag van zijn reis van 1799-1804 door het nauwelijks verkende Latijns Amerika een natuurlijk eldorado, in beelden die tientallen schilders hebben geïnspireerd. En de Amerikaanse landverhuizers uit de 19de eeuw kwamen op hun trek naar het westen een gebied met bijna mythische schoonheid tegen. Landschapsfoto's en schilderijen van toen laten zien hoe de menselijke zoektocht naar het oneindige daar een voorlopige bevrediging heeft gevonden.

Maar de mens wilde ook omhoog, de ruimte in. Wetenschappelijke studie heeft de betekenis van het heelal veranderd. Door de gedetailleerde afbeeldingen van het oppervlakte van de maan met zijn kraters verdwijnen in de 19de eeuw de romantische `manen van vroeger'. De angst voor het lege verdwijnt voor de hang om het onbekende te onderzoeken, al kan de mens zich aanvankelijk alleen in zijn verbeelding verplaatsen. Ontstijging van de aarde geeft een nieuw soort vrijheid.

Clair heeft ook willen laten zien hoe kunstenaars in de 20ste eeuw de ontdekkingen van sterrenkundigen hebben vertaald. De kosmos is niet meer oneindig en mysterieus, maar een werkelijkheid die gekend kan worden. Dan komen er nieuwe vraagtekens. Is er wel één alles omvattend universum? Is het universum eindig of oneindig, of kunnen we dat niet in die termen definiëren? Een aantal objecten en installaties is bedoeld als een weerspiegeling van die vragen, maar in tegenstelling tot de andere gedeeltes is de tentoonstelling hier niet altijd overtuigend.

Een humoristisch commentaar op het verlangen om te ontkomen aan de beslommeringen van het grauwe aardse bestaan is de kamer van de Oekraïense kunstenaar Ilia Kabakov, getiteld: de man die vanuit zijn appartement de ruimte in vloog. We zien een stoel die met veren en elastische banden aan de muren is bevestigd, en een groot gat in het plafond. Even plastisch is de installatie van Claudio Parmiggiani waarmee de tentoonstelling wordt besloten: een ladder naar een venster waardoor de sterren te zien zijn. De horizon van Friedrich trekt niet meer, daar is de mens al geweest. Hij wil de trap op naar het universum.

Rome, Palazzo Grassi. Cosmos. T/m 23/7. Dag. 10-19u. Inl. binnen Italië 199.139139. Vanuit Nederland 0039-041.5231680. www. palazzograssi.it

    • Marc Leijendekker