Versierpop met hersens

Voor het eerst in vijfhonderd jaar heeft Peru een indiaanse presidentskandidaat: Alejandro Toledo. Een belangrijke verklaring voor zijn succes lijkt zijn vrouw, de Belgische Eliane Karp. `Ik geloof dat de combinatie van Alejandro en mij ergens een diepe snaar heeft geraakt.'

Daar komen ze dan eindelijk. Drie jeeps met gewapende mannen in de open laadbakken. De lijfwachten zijn bemodderd, en in bijeengeraapte uniformen gestoken. Maar hun kalasjnikovs steken fier in de blauwe lucht. Latijns-Amerikaanser kan het haast niet: de bewaker voor het huis van het echtpaar Toledo praat over zijn droom om op een dag naar Europa te gaan. Zijn broer duwt er rolstoelen met verlamde priesters rond op kosten van het Vaticaan. Intussen scheuren jeeps door het hek, en brengen de lijfwachten de Peruaanse presidentskandidaat Alejandro Toledo en zijn Belgische vrouw Eliane Karp het huis binnen. ,,Vanochtend is er weer een doodsbedreiging binnengekomen'', verklaart de bewaker, en hij draait de volumeknop van zijn radio met de voetbaluitslagen nog een stukje op.

Hoe komt een Belgische antropologe in een dergelijke situatie terecht? Hoe voelt een Europese vrouw zich in het wespennest van de huidige politiek in Peru? Tijdens de eerste ronde van de verkiezingen in april werd er door president Fujimori grootscheeps gefraudeerd. Onder druk van het buitenland en dagenlange demonstraties van aanhang van Toledo stemde Fujimori in met een tweede ronde. Maar volgens de onafhankelijke waarnemersorganisaties wordt er ook aanstaande zondag gefraudeerd. Daarom trok oppositiekandidaat Toledo zich vorige week terug. Hij reist nu met zijn vrouw het land door om `schone en eerlijke verkiezingen' te eisen.

,,Zelf heb ik er niet voor gekozen hoor'', zegt Eliane Karp. Met haar duim wijst ze naar Toledo die met twee telefoons tegelijk aan zijn oor over de binnenplaats loopt. ,,Dat heeft híj voor mij gedaan.'' Ze lacht. Maar is onmiddellijk weer de rustige vakvrouw die de Peruanen de afgelopen paar maanden hebben leren kennen.

Karp vertelt over de noodzaak het nieuwe model van dictatuur dat president Fujimori ontwikkeld heeft te stoppen. ,,Ik geloof serieus dat we in Peru te maken hebben met een zeer gevaarlijke vorm van dictatuur. Ik heb er geen enkel probleem mee Fujimori te vergelijken met de ergste dictatoren van Latijns Amerika, Pinochet incluis.'' Opnieuw wijst ze met haar duim over haar schouder. ,,De geschiedenis heeft hém op dit moment aangewezen om het verzet daartegen te leiden. Wat kan ik anders dan die zaak met mijn volle gewicht steunen?''

`Intelligent', `zelfbewust', `professioneel'. Dat zijn de bijvoeglijke naamwoorden die men in Peru voor haar gebruikt. Eliane Karp is het totale tegendeel van de lege versierpoppen die first ladies op dit continent normaal gesproken zijn. Samen met haar wilde rode haren, haar scherpe tong en informele kleding breekt ze totaal met het beeld van hoe de vrouw hoort te zijn. Toch heeft dit zich niet tegen haar gekeerd. Integendeel. ,,Ik denk dat zijn vrouw één van de belangrijkste redenen voor het succes van Toledo is'', zegt de jonge computerstudent Jorge Valladares.

Met een paar vrienden kijkt hij naar de beelden op het enige televisiekanaal in Peru dat niet onder controle van Fujimori staat. Op de tv staan Karp en Toledo, het indiaanse hoofd versierd met een handgeweven band, op een plein in het hooggebergte van de Andes. ,,Je bent één van ons'', zegt de man die hem de hoofdtooi ombindt. ,,Laat ons niet in de steek!''

Alejandro Toledo heeft het over zijn afkomst, ,,dezelfde als u allemaal hier''. Hij heeft het geluk gehad gezond te blijven, als kind met schoenpoetsen zijn geld te kunnen verdienen, en later met een beurs van een paar Amerikaanse hulpverleners te kunnen studeren, vertelt hij. ,,Wees niet bang, laat je niet bedreigen'', maant hij de mensen. Dan roept hij zijn aanhangers op om aanstaande zondag niet te gaan stemmen. ,,We laten ons niet naar de slachtbank van gefraudeerde verkiezingen voeren'', zegt Toledo. ,,We willen verkiezingen, maar dan schóne verkiezingen.'' Het publiek juicht en zwaait met zelfgemaakte bordjes. Indiaanse vrouwen hebben Eliane Karp hun traditionele kleding aangetrokken. Ze ziet er niet eens potsierlijk uit. In haar wijde rokken en met haar hand op de schouder van een oudere vrouw spreekt Karp de menigte toe in hun eigen Quechua-taal. ,,Dat doen weinig Peruanen haar na, hoor'', zegt Jorge Valladares voorovergebogen naar het scherm. ,,En ze spreekt nog zes andere talen.'' Fantástica, geweldig, vindt hij haar. ,,Toledo heeft mazzel.'' Hoewel... zelf zou hij er ,,nog niet aan toe zijn'', denkt hij, aan zo'n soort vrouw.

Diepe snaar

,,Ik geloof dat de combinatie van Alejandro en mij ergens een diepe snaar heeft geraakt'', zegt Karp peinzend. De grote populariteit die ze nota bene als gringa geniet, als blanke, kwam ook voor haar als een verrassing. ,,Een mannelijke gringo die een donkere Peruaanse trouwt, dat gaat er nog wel in. De `cholita' als een exotische decoratie, dat spoort met de diepgaand racistische en seksistische opvattingen die de elite hier in Peru uitdraagt. Maar een Europese vrouw die een chol trouwt, ook al heeft hij zich uit de armoede omhoog gestudeerd: dat is absoluut onacceptabel!'' Regelmatig werd haar man voor haar chauffeur of haar bediende aangezien, en de toegang tot rijkere gelegenheden ontzegd. ,,Deze maatschappij is heel erg ziek. Zeker na tien jaar Fujimori. Er is geen broederschap, laat staan zusterschap of solidariteit. Waarom zijn er geen vaccinatieprogramma's, geen gezondheidsvoorzieningen? Ook die gebruikte Fujimori als politiek chantagemiddel. Vakbonden, basisorganisaties, alles heeft hij de nek omgedraaid.'' Eliane Karp zwijgt even, terwijl op de binnenplaats Toledo in een gierende lachbui met zijn medewerkers ontsteekt. ,,Ons huwelijk is voor veel mensen misschien het symbool voor een andere toekomst.''

Om haar mond komt een bijna boosaardig trekje, terwijl ze op haar vingers telt: ,,Peru is het land van de duizend wonderen. We hebben de grootste van de moderne dictatoren voortgebracht, en zijn model naar andere landen geëxporteerd.'' Kijk maar naar Venezuela, zegt Karp. Ook daar zit een dictator die zich camoufleert onder de ,,schaamlap van een democratisch systeem zonder inhoud''. Dan doet ze haar volgende vinger omhoog. ,,We hebben hier de meest gruwelijke en bloedige guerrilla gehad van het hele continent, in de vorm van het maoïstische Lichtend Pad.'' Ze pauseert even. ,,En daar is nu opeens Alejandro Toledo. Voor het eerst in vijfhonderd jaar een indiaanse presidentskandidaat. Een man met hetzelfde gezicht als negentig procent van de Peruaanse bevolking. En dan heeft hij ook nog een vrouw als ik.'' Op haar achttiende vertrok Eliane Karp naar Israel. Ze werkte op een kibboets, en ging antropologie in Jeruzalem studeren. Eigenlijk is ze daarna nooit meer terug naar België gegaan. ,,Ik voel niet de noodzaak terug te gaan naar een land waar mijn hele familie is aangegeven om door de nazi's te worden afgevoerd'', verklaart Karp. Door tips van de buren werd zowel haar vader als haar moeder op jonge leeftijd wees. Twee grote joodse families verdwenen in de concentratiekampen van Hitler. Eliane groeide op in Parijs, waar haar ouders na de oorlog een nieuw leven begonnen. ,,Maar mijn eerste echte thuis heb ik in Israel gevonden'', zegt Eliane. ,,Dat land speelt een veel grotere rol in mijn leven dan het land dat het niet nodig vond mijn familie te beschermen. Met België heb ik helemaal niets meer.''

In Israel doet ze haar grote passie op voor de indiaanse culturen van Latijns Amerika. Ze ontmoet er de Mexicaanse antropologe Rosario Castellanos, studeert bij haar, en gaat later zelf naar Mexico voor onderzoek. ,,Ik ging vervolgens naar Stanford University met alleen nog het thema van de indianen in mijn kop.'' Daar ontmoet ze halverwege de jaren zeventig Alejandro Toledo: het wandelende studie-object, geeft ze grinnikend toe. ,,Ik geloof wel dat ik voorbestemd was een indiaanse man te ontmoeten. Maar onze ontmoeting had ook een meer kosmopolitische dimensie.'' Hun omgeving in Amerika was er een van intellectuelen uit alle werelddelen. ,,Alejandro had er iets verloren van zijn totale Peruaans zijn, zoals ook ik een deel van mijn cultuur verlaten heb.'' Maar als het echtpaar in 1981 naar Peru verhuist breken er ingewikkelder tijden aan. ,,Het is niet gemakkelijk om je hier als buitenlandse een plek te verwerven'', zegt Karp. Volgens haar zijn er in Peru op zijn minst drie maatschappijen. Die van de indianen op het platteland, de mestiezen in de sloppenwijken, en die van de blanke elite in Lima. ,,Ik zal je zeggen: een elite zoals men die in Europa kent bestaat hier niet. Geen bovenlaag van mensen die hun blik door studie en kennis verrijkt hebben. Net als na de Spaanse verovering is de top nog steeds een plunderelite. Geld verdienen, zonder risico's te lopen.''

Met grote walging praat ze over hun middeleeuwse mentaliteit, de kruiperigheid waarmee ze zich in het gevlei werken van wie er maar aan de macht is. ,,Daarom maak ik me nu over hen geen zorgen'', zegt Karp opgewekt. ,,Zodra Fujimori weg is, breken ook de lakeien hun tenten op, om ze bij de volgende paleisbewoner in de tuin te planten.'' Ze wijst door het hek naar het groepje keurig geklede mannen en vrouwen dat nu al een paar uur zenuwachtig voor het huis heen en weer drentelt. ,,Allemaal proberen ze contact met ons op te nemen.''

Inca-imperium

Het is in die andere wereld, die van de indiaanse boeren, dat Eliane Karp zich pas echt thuis voelt. ,,Ik heb jarenlang ontwikkelingsprogramma's op het platteland rond Cuzco gedaan, de hoofdstad van het oude Inca-imperium. Die gemeenschappen leven nog steeds volgens de pre-Colombiaanse cultuur. Ik heb in hun dorpen geleefd en gewerkt. Ik heb hun taal geleerd, en op een gegeven moment werd ik geaccepteerd.''

Ondanks haar vakkennis was de relatie met haar indiaanse man niet altijd probleemloos, zegt Karp eerlijk. ,,Het is het Peruaanse machismo geweest waarop onze relatie bijna tien jaar lang stukgelopen is.'' Ze aait haar jonge zwarte hond over zijn kop. ,,Toen we vanuit de Verenigde Staten hier kwamen werd onze dochter Shantal geboren. Opeens was het van: waarom blijf je niet thuis om op het kind te passen? Mijn antwoord was: ik heb geen doctoraat gehaald om alleen dat met mijn leven te doen. Het was een grote strijd, en die strijd liep verkeerd af. Een paar jaar later ben ik opgestapt, en bij de Wereldbank in de Verenigde Staten gaan werken.''

In 1996 kwam de verzoening. Wat was er veranderd? ,,Ik geloof dat we allebei beter geleerd hebben te onderhandelen. Ik weet dat hij altijd trots is geweest op de professionele vrouw die ik ben. Zo heeft ons contact er ook altijd uitgezien. Twee professionals die communiceren op het hoofdkussen. Alleen interfereerde dat met de waarden die hij als kind had meegekregen. Maar weet je, ik geloof niet dat mannen een hopeloze zaak zijn. Zolang je ze maar opvoedt, en ze ook zichzelf blijven opvoeden.''

Daarom, zegt Karp, heeft ze er nu geen enkel probleem mee om haar man te steunen in zijn strijd voor eerlijke verkiezingen en het presidentschap. ,,Het trieste van Latijns Amerika is dat het nog steeds afhankelijk is van caudillos, van de goede of slechte bedoelingen van één sterke man. Fujimori heeft alle instituties van de democratie afgebroken. Geen onafhankelijke rechtspraak, geen werkend parlement, geen politieke partijen of vrije pers. Wie zegt dat Alejandro een betere caudillo zal zijn, en de democratie weer opbouwt, zoals hij belooft? Ik denk dat het antwoord is: zijn afkomst, zijn opleiding, en ook ik. Want andere garanties zijn er niet.''

Anders dan Hillary Clinton lijkt Eliane Karp geen genoegen te zullen nemen met een positie aan de zijlijn. ,,Ik denk dat er in de partij goede mensen zijn die zieke kinderen willen bezoeken en sociale projecten'', zegt ze terwijl ze opstaat om een nieuw kop koffie in te schenken. ,,Ik wil de landbouwsector hervormen. De hele keten. Van de productie, tot de technologie die hier dertig jaar achterloopt, tot en met de prijzen. Nu wordt 48 procent van het voedsel geïmporteerd. Terwijl Peru self-sufficient kan zijn.''

Toch zal het nog heel wat voeten in de aarde hebben voor het zover is. Fujimori lijkt niet van plan zijn positie op te geven. ,,Misschien ben ik te veel een net denkend mens'', zegt Karp. ,,Maar ik had nooit gedacht dat Fujimori zo ver zou gaan, dat hij zo bang zou zijn om zijn macht te verliezen.'' De druk op Toledo wordt elke dag opgevoerd. Telefoontaps, doodsbedreigingen. En ook de dreigende openbaarmaking van een videotape, waarop hij met hoeren en jongens te zien zou zijn. Een paar maanden geleden werd haar man ontvoerd, vertelt Karp. ,,We hebben alle ziekenhuizen afgezocht. Twintig uur later werd hij gevonden. Gedrogeerd, achtergelaten in een steeg. Zijn kleren waren overduidelijk uitgetrokken, en later weer aangedaan.'' Toledo deed aangifte bij de politie. Twee bevriende journalisten bij de door Fujimori gecontroleerde televisiestations vertelden later dat ze de banden gezien hadden. Het kan haar niet schelen als ze de banden uitzenden. ,,Ze doen maar. Ik weet zeker dat het als een boemerang naar hen terugkomt.'' Toch twijfelt Eliane Karp er niet aan dat hun `iets zal gebeuren'. ,,Ze zullen ons in de gevangenis zetten, of op een andere manier proberen een einde aan ons te maken.'' En toch blijft ze. ,,Omdat we er niet voor kunnen vluchten: dit is hard op hard. De democratie tegen de dictatuur. En uit mijn eigen geschiedenis heb ik genoeg geleerd om te weten dat je daar nooit voor weg mag lopen.''

Campagnekleren

Die avond scheuren de jeeps met bewakers van Toledo weer door de stad. ,,Kijk uit!'', brult Karp, als uit de krotten plotseling een kind de stoffige weg oprent. ,,Zeg tegen die klootzakken van nationale veiligheid dat ze langzamer rijden, anders gaan we verder zonder bewaking.''

In de auto nemen Toledo en Karp snel de laatste nieuwtjes door voor het allereerste vraaggesprek van Toledo op de door Fujimori bestierde televisie. ,,Je kunt ze pakken hoor'', zegt Karp, terwijl Toledo zijn sportschoenen uittrekt. ,,Je moet er echt hard tegen ingaan Alejandro.'' Op de achterbank probeert Toledo de spijkerbroek uit te trekken. Hij moet zijn campagnekleren snel vervangen door een net pak. Over tien minuten begint de uitzending. ,,Vind je toch niet erg he'', vraagt Toledo, terwijl zijn been half klem zit tegen het dak van de auto. ,,Kijk jij maar uit'', zegt Eliane Karp. ,,Zo meteen zijn er weer foto's van je in compromitterende houding: met een Belgische en een Nederlandse dit keer.''

Voor het televisiestation worden Toledo en Karp, zoals steeds, opgewacht door een grote groep aanhangers. ,,Doe het voor ons. Ga door'', zegt een kleine indiaanse vrouw die Elianes hand vastgrijpt. Anderen geven haar briefjes, een bloem, omhelzingen. Maar er is geen tijd. De directeur van het programma komt er al aan. Hij stuurt Toledo naar de schmink en geeft Eliane Karp een hand. Ook dochter Shantal is naar het station gekomen. Maar voordat de man zijn mond open kan doen heeft Karp hem al in zijn kraag gevat. ,,Waarom dit vraaggesprek nu pas? Waarom niet eerder?'' De man stamelt dat het niet gemakkelijk is. Dat hij persoonlijk een `vriend' van de oppositie is, maar dat Montesinos, het hoofd van de geheime dienst van Fujimori, zoiets nu eenmaal tegenhoudt. U begrijpt, dan belt Montesinos. ,,En wie ís die Montesinos nu eigenlijk'', barst Karp uit. ,,Is die spion soms verkozen? Is hij jou baas? Nee, en nog eens nee. Dus wat heb ik met Montesinos te maken?'' Haar dochter Shantal probeert haar moeder te bedaren. ,,Rustig nou. Die man heeft zijn best gedaan. Je moet niet altijd zo diréct zijn mamma.''

Tijdens het vraaggesprek doet Toledo zijn zegje. Maar `hard erin' gaat hij niet. Brommend staat Eliane Karp achter de camera. ,,Ik zei het je eerder'', fluistert ze. ,,Peru is een land waar de mensen zich niet uiten. Dat komt door de grote zelfhaat die de mensen hebben, die vervloekte minachting jegens zichzelf.''

Net als na de Spaanse verovering is de top van Peru nog steeds een plunderelite

Ik geloof niet dat mannen een hopeloze zaak zijn. Zolang je ze maar opvoedt