Vergeten kunnen wij westerlingen goed

De nieuwe roman van Michael Ondaatje speelt zich af in zijn geboorteland Sri Lanka. ,,Wanneer de lezer het boek uit heeft, dan moet die niet vergeten dat daar nog steeds een burgeroorlog is.''

,,Er is teveel lawaai'', roept Michael Ondaatje. Hij klimt op een stoel en probeert het raam dicht te duwen. ,,Het lukt niet. We zullen harder moeten praten.'' De schrijver bevindt zich in het chique Mal Maison hotel, gelegen langs een van de drukste verkeerswegen in Manchester. ,,Sommige mensen verdragen altijd geluid om zich heen. Hebben bijvoorbeeld altijd een muziekje op, ook als ze werken. Die mensen verbazen me. Ik schrijf in stilte, zonder muziek.'' Hij lacht. ,,Ik zou teveel in het achtergrondkoortje, in de ruis en het ritme verstrikt raken.''

Michael Ondaatje (1943), geboren en opgegroeid in Sri Lanka en in 1962 naar Canada geëmigreerd, is in Engeland ter gelegenheid van de verschijning van zijn nieuwe roman, Anil's Ghost, zojuist in het Nederlands verschenen als De geest van Anil. Het is zijn langverwachte roman na The English Patient, waarvoor hij in 1992 de Bookerprize ontving. Mede dankzij de gelijknamige succesvolle verfilming in 1996, door Anthony Minghella - de film won maar liefst twaalf Oscars - groeide Ondaatje uit tot een `celebrity writer'. ,,Ik weet nog steeds niet zo goed of ik dat nou prettig vind. Ik hou van mijn privacy. Niet dat ik zo anoniem mogelijk wil zijn, maar het blijft raar om voortdurend aangesproken te worden. Als ik Jay McInerney was geweest, die na zijn debuut meteen een `New York celebrity' werd, had ik het niet voor elkaar gekregen ooit nog een boek te schrijven. Ik begon al op mijn negentiende. Bij mij is het succes langzaam gegroeid. Het is niet zo freakish. Godzijdank was The English Patient niet mijn eerste boek!''

Ondaatje debuteerde als dichter met Dainty Monsters (1967). Inmiddels heeft hij elf dichtbundels gepubliceerd, waarvan met name Rat Jelly (1973) en Billy the Kid: Left Handed Poems (1970) veel lof oogstten in Canada. In zijn prozaïsche werk blijft de dichter in Ondaatje herkenbaar. In Coming Through Slaughter (1976), een collage van proza en poëzie-fragmenten, reconstrueerde hij het leven van de jazztrompettist Buddy Bolden, Running in the Family (1982) bevat flarden herinneringen aan zijn familie in Ceylon, voormalig Sri Lanka, en In the Skin of a Lion (1987) vertelt hij in flashbacks over het leven en de liefdesperikelen van een jongeman die van het Canadese platteland naar Toronto vertrekt in de jaren twintig.

Ondaatje lezen betekent slow-reading. Zijn werk vergt geduld, concentratie en uithoudingsvermogen van de lezer. Hij presenteert zijn verhaal veelal in poëtische fragmenten, waaruit de lezer zelf het verhaal zal moeten construeren. Heden en verleden, realiteit en herinnering, droom en dialoog lopen door elkaar. Zijn nieuwe roman Anil's Ghost is, vergeleken met zijn eerdere werk, verrassend lineair opgezet. Anil, een forensisch antropologe, keert in de jaren tachtig terug naar haar geboorteland Sri Lanka waar een burgeroorlog woedt. Zij doet onderzoek naar mogelijke politieke slachtoffers van de oorlog, en vindt een geheimzinnig skelet, dat ze `Zeeman' noemt. Sarath, een archeoloog, helpt Anil in haar speurtocht naar de herkomst van het lijk. Deze verhaallijn wordt afgewisseld met de herinneringen van Anil, Sarath en andere personages die ze tijdens hun onderzoek ontmoeten, aan hun jeugd, hun liefdes en ambities.

Detective

,,Ik word als een moeilijke schrijver gezien, maar ik maak verhaalstructuren niet expres moeilijk'', vertelt Ondaatje. ,,Ik vertel juist zo natuurlijk mogelijk. Je praat met iemand en denkt tegelijkertijd aan iets dat vijf jaar geleden gebeurde, of wat morgen zal gebeuren. Zo werkt de tijd, zo werkt het menselijk brein. De eerste zestig pagina's van Anil's Ghost zijn inderdaad meer traditioneel opgezet, als een conventionele detective. Omdat veel mensen Sri Lanka niet goed kennen, had ik het gevoel dat ik stabiel moest zijn. Ik moest veel informatie geven over een nieuw land. Maar ik wist wel dat het zou gaan ontsporen.''

Net als in The English Patient is de hoofdrol weggelegd voor een vrouw. Anil houdt van cowboyfilms, is workaholic en vindt het heerlijk om `one of the boys' te zijn. Op zestienjarige leeftijd koopt ze de naam van haar broer in ruil voor wat geld, vijftig Gold Leaf sigaretten en een seksuele dienst. Haar ouders zijn woedend en proberen haar er een `e' te laten aanplakken, Anile, omdat dit vrouwelijker klinkt. ,,Het gebeurde gewoon. Zoals Hana als eerste naar de deur gaat in The English Patient, zo leek het hier juist om met Anil te beginnen. Zo kan ik als schrijver mezelf verdubbelen en niet alleen het mannelijke perspectief inbrengen. Het landschap, de manier waarop mensen zich gedragen, is anders vanuit de ogen van een vrouw. De mensen die ik ontmoette van mensenrechtenorganisaties in Sri Lanka waren trouwens vooral vrouwen. Veel Sri Lankese dokters gingen naar het Westen en werden daar welgestelde dokters. Ze bleven daar en kwamen niet terug. De vrouwen bleven, zij hielpen de mensen. Anil is mannelijk, maar ik wilde dat niet overdrijven. Ze is geen man, maar ze is wel zeer vastberaden en krachtig.''

Liefde en geweld, dat zijn de thema's die steeds weer in het werk van Ondaatje terugkeren. Net als in The English Patient duikt in Anil's Ghost de driehoeksverhouding op. Anil denkt in flashbacks terug aan haar affaire met Cullis, een getrouwde man. Iemand anders was verliefd op de vrouw van zijn broer. ,,Maar anders dan in The English Patient, spelen alle seksuele relaties zich af in het verleden. Het is een zeer celibatair boek'', lacht Ondaatje. ,,Ik wilde, wat ik noemde, one chapter celibacy, maar het werd een heel boek. Dat realiseerde ik me pas achteraf. Het werd een boek over scheidingen. Ik concentreerde me op het verhaal en richtte mij op de situatie in Sri Lanka. Een gelukkig liefdesverhaal in dit oorlogsdrama zou te ironisch zijn, het zou een pijnlijke komedie zijn geworden.''

Zijn visie op de hedendaagse situatie in Sri Lanka is somber. ,,Er vindt daar een tragedie plaats waar maar weinig mensen van weten, behalve op een soort algemene manier. Men weet dat er oorlog is, maar hier in het Westen zien we dat als just another warzone. Dat wilde ik pertinent niet, dat mijn boek terzijde zou worden geschoven als gewoon-weer-een-oorlogsboek. Ik wilde over oorlog schrijven zodat het echt is en persoonlijk. Schrijven over oorlog is moeilijk. Hoe schrijf je over oorlog zodat het niet zijn horror verliest? Wanneer de lezer het boek uit heeft, dan moet die niet vergeten dat er nog steeds een burgeroorlog in Sri Lanka is. Vergeten, dat kunnen wij in het Westen goed. We verlaten Bosnië, we verlaten Rwanda, we verlaten Sierra Leone en we vergeten de oorlog zodra we weg zijn; we gaan weer terug naar de Amerikaanse verkiezing of zoiets. Dat is een verschrikkelijk verraad, te weten dat er mensen zijn die een oorlog voortzetten.''

Politiek

De ontvangst van Anil's Ghost was verdeeld, uiteenlopend van `meesterwerk' tot `te ambitieus'. Een Britse recensent verweet Ondaatje dat hij te zeer begaan was met de persoonlijke geschiedenissen van zijn personages, waardoor de politieke situatie van Sri Lanka op de achtergrond verdwijnt. Over zulke recensies kan Ondaatje zich opwinden: ,,Ik denk dat de Engelsen behoorlijk gek zijn. Het schijnt een heel belezen land zijn, maar het is verbazingwekkend hoe ze in dit land een boek lezen. Hier schrijven journalisten de recensies, geen critici. Hun beeld van Sri Lanka is politiek. Zij behandelen Sri Lankezen niet als mensen. Ik schrijf over de mensen, en ze zeggen: hoe zit het met de politiek? Maar dit is politiek! Als je over politiek schrijft in een meer menselijke situatie, zijn ze verloren. Maar al het politieke is persoonlijk.'' Soms moet hij ook lachen om de recensenten: ,,Een Amerikaanse recensent schrijft, in een positieve recensie overigens, over een scène in Anil's Ghost waarin een vrouw aan een touw slingert. Hij verwart mijn nieuwe boek met de filmbeelden uit The English Patient. Het gebeurt vaker, dat boek en beeld door elkaar gaan lopen, en dat het visuele blijft hangen.''

In Canada is Ondaatje, samen met Margaret Atwood, uitgegroeid tot één van de nationale literaire helden. Hij is daar tevens een geliefd onderwerp voor academische studie. Onlangs verschenen opnieuw twee dikke pillen over zijn werk. ,,Twee dikke pillen?'' Ondaatje reageert verschrikt. ,,Mmmm. Dat is verontrustend Ik ga er niet achteraan. Ik zou me erdoor beperkt voelen. Mijn tekst wordt ruw materiaal voor iemand om er werkelijk van alles mee te doen. Is het postmodern, postkoloniaal, noem maar op. Schrijven is al een hele klus. Als je te zelfbewust wordt, als elk woord dat je schrijft het object van studie wordt, zou dat een nachtmerrie zijn.''

Wel leest Ondaatje graag werk van schrijvende collega's. Tot zijn favorieten behoren onder meer het werk van Don DeLillo en Russell Banks, en Bernlefs Out of Mind, de Engelse vertaling van Hersenschimmen. Ook bewondert hij Kazuo Ishiguro, wiens laatste boek When we were Orphans hij zojuist begonnen is te lezen. ,,Delicately funny'', grijnst Ondaatje.

Hoewel hij zelden last heeft van een writer's block, zullen we voorlopig nog wel even op een nieuwe roman van Ondaatje moeten wachten. ,,Ik lijd aan writer's laziness. Het is niet goed om altijd bezig te zijn met schrijven. Dan val je te gauw in de herhaling. Ik geloof dat er maar een paar goede boeken in iedere schrijver schuilgaan. Iemand als John Updike heeft enorm veel geschreven. Ik bedoel, is dat nou echt nodig? Als ik een boek af heb, voel ik niet de behoefte om meteen te beginnen.''

Over een verfilming van Anil's Ghost heeft hij nog niet nagedacht; het was in ieder geval niet zijn opzet tijdens het schrijven. ,,Ik weet niet zeker of het wel een goed idee zou zijn om te verfilmen. Het is een zwaar verhaal, en deplot is bruut. Sommige dingen zou ik liever niet op het witte doek zien.'' Tijd voor iets anders, vindt Ondaatje: ,,Nu ik twee grote romans over oorlog heb geschreven, wordt het wellicht tijd dat ik me aan light comedy waag.''

Michael Ondaatje, 'De geest van Anil', uitg. Bert Bakker, 280 blz, ƒ 36,50. `Anil's Ghost' is verschenen bij uitgeverij Vintage.

Nederlandse vertalingen van Billy the Kid, Running in the Family, In the Skin of a Lion en The English Patient zijn verschenen bij Bert Bakker.

    • Stine Jensen