`Offers hoeven helemaal niet'

Zondag won Lars von Trier de Gouden Palm in Cannes voor zijn musical `Dancer in the Dark'. `Ik probeer geen tranen te bewerkstelligen, hooguit mijn eigen tranen', zegt hij. `Je moet zorgen voor mensen die lijden,' zegt Catherine Deneuve.

Vier jaar geleden beklom de Deense regisseur Lars von Trier (44) de trappen van het festivalpaleis van Cannes in een smoking die van zijn beroemde land- en vakgenoot Carl Th. Dreyer (1889-1968) was geweest. De symbolische geste hielp Von Triers film Breaking the Waves, een melodrama dat knipoogde naar Dreyers strenge portretten van orthodox-protestantse gemeenschappen, niet aan een Gouden Palm. Voorzover bekend was Von Triers avondkleding dit jaar niet afkomstig van die andere Deense grootmeester, Douglas Sirk alias Claus Detlev Sierk (1900-1987). Maar de inspiratie voor de film Dancer in the Dark, waar Von Trier nu wel de meest prestigieuze filmprijs ter wereld voor won, is wel degelijk terug te leiden tot het werk van Sirk.

In een strandcabine van het paradijselijk gelegen Hotel du Cap in Antibes, neemt Von Trier - geplaagd door hoofdpijn, maar veel vriendelijker dan zijn imago van enfant terrible doet vermoeden - Sirk als voorbeeld om een dozijn journalisten uit te leggen wat zijn bedoeling was met de musical Dancer in the Dark: ,,Ik vond het interessant om met een melodrama een terrein te betreden dat mij als kind verboden werd. Ik ben zo liberaal opgevoed, dat me alles toegestaan was, behalve religie, genot en gevoelens. Maar hoe maak je een verhaal acceptabel dat op papier door geen enkel intelligent mens gepikt zal worden? In Magnificent Obsession van Sirk wordt bijvoorbeeld de ene onwaarschijnlijkheid op de andere gestapeld: een alcoholistische playboy wordt oogarts om Jane Wyman, slachtoffer van een door hem veroorzaakt ongeluk, van haar blindheid te genezen. Dan trouwt ze ook nog eens met hem, zelfs al is hij twintig jaar jonger en Rock Hudson. Muziek is van essentieel belang om zoiets geloofwaardig te maken, denk maar aan de opera.''

Een probleem voor Von Trier was dat hij zegt van muziek weinig verstand te hebben: ,,Ik luister voornamelijk naar ABBA, en kende de muziek van Björk niet. Toen we eenmaal hadden afgesproken dat ze de muziek voor Dancer in the Dark zou schrijven, leek het ook een goed idee dat ze de hoofdrol ging spelen. Dat bleek niet eenvoudig, want Björk is iemand die sinds haar zevende geen beslissingen meer heeft genomen. Ze weet niet wat acteren is, maar ze voelt alles wat haar personage meemaakt wel heel sterk. Dat was pijnlijk, ik moest haar vaak uit haar gevoel trekken. Ze is een paar dagen spoorloos verdwenen tijdens de opnamen. We zijn nu weer bijna vrienden, maar ik geloof niet dat ze ooit nog met me zal willen werken. Het enige waar we het over eens waren, was dat we het eens moesten worden over de muziek. Het liefst wilde ze haar songs live zingen, en dat is nu eenmaal technisch onmogelijk.''

De IJslandse zangeres Björk danst in Dancer in the Dark op haar eigen muziek. Vincent Paterson, de choreograaf van de film die eerder clips en tours van Madonna en Michael Jackson van dansnummers voorzag, wil de bewegingen van Björk geen dansen noemen, volgens hem zijn het `björkismen'. In Dancer in the Dark speelt ze een Tsjechoslowaakse immigrante in het Amerika van de jaren vijftig, met een tragische levensloop.

Aan het slot van het festival van Cannes zou Björk de prijs winnen voor de beste actrice. Anders dan Von Trier vond de jury - met daarin veel acteurs: Jeremy Irons, Kristin Scott-Thomas, Nicole Garcia, Barbara Sukowa - dus dat Björk wel degelijk kan acteren. Op de persconferentie na de prijsuitreiking zei Von Trier, naast Björk gezeten, dat de jury vermoedelijk authenticiteit en echtheid heeft willen belonen. De winnares zelf zei geen woorden te hebben, misschien over tien jaar.

Deneuve

In de fabriek waar Selma, het personage van Björk, werkt, ontfermt een vrouwelijke collega zich over haar. Die rol was aanvankelijk bedoeld voor een oudere, Afrikaans-Amerikaanse vrouw, maar hij werd herschreven voor Catherine Deneuve, nadat zij Von Trier een brief had gestuurd met het voorstel om op te treden in zijn eerstkomende film. Ook in de werkelijkheid nam Deneuve de rol van Björks beschermengel op zich, door te bemiddelen bij hoogoplopende ruzies tussen de regisseur en zijn hoofdrolspeelster. Tijdens een groepsinterview in Cannes probeert Deneuve de tegenstelling een beetje te bagatelliseren: ,,Er is geen film zonder ruzie, en het is ondenkbaar dat twee zulke sterke, uitgesproken persoonlijkheden niet zouden botsen. Ze lijken bovendien nogal op elkaar. Het was geen gevecht, er werd niet geschreeuwd, maar er stond een muur tussen hen beiden, en dat had invloed op de sfeer tijdens de opnamen.''

De Franse ster, die de millenniumwisseling vierde op het IJslandse platteland in het huis van Björk, trekt zich ook tijdens het festival haar lot aan: ,,Ze is naar me toegekomen in mijn hotel, en ik heb haar beloofd steeds dicht in de buurt te blijven. Je moet zorgen voor mensen die lijden, en ik heb nu eenmaal de neiging om mijn tegenspelers te beschermen, zelfs de mannen. Ik heb die relaties nodig, want ik heb een eenzaam beroep. In het theater krijg je tenminste nog een reactie van het publiek, op een filmset moet alles snel en het moet direct gebeuren. Ik werk alleen met mensen met wie ik een relatie heb, die dialoog heb ik nodig. Want een icoon zijn, dat is nu niet bepaald mijn favoriete uitdaging.''

De 56-jarige Deneuve, ster van Jacques Demy's geheel gezongen musicals Les parapluies de Cherbourg (Gouden Palm 1964) en Les demoiselles de Rochefort (1968), noemt als haar favoriete musicals Gene Kelly's Singin' in the Rain (1948) en twee films van Vincente Minnelli, The Pirate (ook met Kelly, 1948) en The Band Wagon (met Fred Astaire, 1953). Het zoontje van Selma/Björk in Dancer in the Dark heet Gene, en dat is geen toeval.

Von Trier lijkt in een scène met dansende mannen op rijdende open goederenwagons vooral de acrobatiek van Seven Brides for Seven Brothers (Stanley Donen, 1953) te hebben bestudeerd. In hun houthakkershemden lijken ze ook wel een beetje op The Village People, maar wat de betekenis van de scène voor het verhaal is, wordt minder duidelijk. Von Trier: ,,Het allerlaatste shot van Dancer in the Dark is een typisch Kelly-citaat, een `crane shot', waarbij de camera lijkt te zweven en door het dak in de hemel verdwijnt. Maar dat is ook de enige camerabeweging in de hele film.

,,Ik heb geprobeerd uit te vinden hoe een musical eigenlijk in elkaar zit, maar ik wilde geen pastiche maken. Ik wilde de musical als genre serieus nemen, dat heb ik bij voorbeeld tegen zo'n televisieserie als Pennies from Heaven van Dennis Potter. Kraanshots heb ik vroeger veel toegepast, maar in dit geval zou het veel te duur geworden zijn, want als je daaraan begint, dan moet je het ook goed doen, dan moet je alle dansscènes zo uitvoerig en van alle kanten bekijken. Vroeger werkte ik een jaar aan een storyboard voor een film, nu wil ik meer kunnen improviseren. Die scène met de dansers op de trein heb ik in twee dagen opgenomen, in Hollywood zouden ze daar twee weken over hebben gedaan. De sleutel lag in het werken met honderd digitale camera's tegelijk. Eigenlijk zijn dat er nog te weinig, ik ben niet helemaal tevreden over het resultaat. Maar ik geloof dat de toekomst van de film, zeker als het om zang en dans gaat, ligt in iets wat op een televisieregistratie lijkt: je neemt een ingewikkelde scène uit zo veel verschillende hoeken op, dat je later in de montage beweging kunt suggereren. Bovendien hoef je het dan niet zo vaak over te doen, en blijft de authenticiteit optimaal.''

Tien Geboden

In het manifest DOGMA95, waarin Von Trier met enkele Deense collega's regels formuleerde om meer authentieke films te maken, zoals zijn eigen Idioterne/The Idiots (1998), wordt de filmtechniek zo veel mogelijk ondergeschikt gemaakt aan de bewegingsvrijheid van de acteurs. Dancer in the Dark is strikt genomen geen DOGMA95-film, bijna alle regels worden geschonden: het geluid is niet live, kostuums en requisieten zijn ontworpen, er is gebuikt gemaakt van kunstlicht. Maar de invloed van de DOGMA95-beweging is wel merkbaar, door het gebruik van digitale video en het streven naar het zo min mogelijk overdoen van scènes. Mede-opsteller van DOGMA95 S⊘ren Kragh-Jacobsen opperde onlangs zelfs om sommige van de Tien Geboden van het manifest te vervangen door een nieuwe hoofdregel: er mag van elke scène maar één take gedraaid worden, door een onbeperkt aantal camera's.

Catherine Deneuve bevestigt dat de werkwijze van Von Trier haar meer vrijheid gaf als actrice: ,,Elke film is uniek, maar Dancer in the Dark was beslist een ervaring zoals ik nooit eerder heb meegemaakt. De films die ik met André Téchiné heb gemaakt (Le lieu du crime, Ma saison préférée, Les voleurs) vond ik het pijnlijkst en het best, maar de techniek van Von Trier met zijn honderd cameraatjes geeft de meeste vrijheid en intimiteit. Het is prettig te merken dat je ook zonder veel geld een goede film kunt maken. Dancer in the Dark is een zeer originele, hyperrealistische fantasie en een heel emotioneel melodrama. Het laat de ontsnapping zien van een personage aan een zeer hard bestaan.''

Von Trier ontkent dat hij zijn uiterste best heeft gedaan om de kijkers naar Dancer in the Dark aan het huilen te krijgen: ,,Ik probeer geen tranen te bewerkstelligen, hooguit mijn eigen tranen. Net als Breaking the Waves eindigt Dancer in the Dark met een offer van een vrouw, maar er wordt ook iemand gered. Ik weet niet waar dat offerthema bij mij vandaan komt, ik vind helemaal niet dat mensen offers moeten brengen. Dancer in the Dark is minder expliciet religieus dan Breaking the Waves, maar er komt wel verlossing in voor. Het is waar dat ik me een paar jaar geleden rooms-katholiek heb laten dopen, maar ik ben ook lang geleden lid geweest van de communistische partij.

,,Ik ben helemaal niet zo excentriek als mijn in de pers breed uitgemeten neurosen zouden kunnen doen geloven. Ik heb als kind veel tijd in nudistenkampen doorgebracht, maar als je een erectie kreeg, dan werd je eruit getrapt. Seks was verplicht, gevoel verboden. Ik voed mijn kinderen nu behoorlijk streng op, want er is niets zo misdadig als kleine kinderen zelf voor moeilijke beslissingen te stellen. Als er geen limieten zijn aan de vrijheid, dan kweek je neurosen. Ik las laatst een interview met David Bowie, en ik begreep heel goed wat hij bedoelde toen hij zei dat hij in de jaren zeventig misschien betere muziek maakte dan nu, maar liever slechtere muziek maakt en gelukkig is.''

Lars von Trier heeft verzocht in publicaties over de film zo min mogelijk te melden over het verhaal en vooral het einde niet door te vertellen. `Dancer in the Dark' wordt in de Nederlandse bioscopen verwacht in september of oktober.

    • Hans Beerekamp