Mannen, eten en muziek

Toen Aretha Franklin op 27 januari 1967 in de Fame Studio in Muscle Shoals arriveerde, brak een historische dag aan in de popmuziek. Tot 1966 was Franklin (1942) een tamelijk onbekende zangeres. Een jarenlang contract met Columbia had weliswaar veel goede covers van bekende nummers opgeleverd, maar geen hits. Voor Aretha Franklin was dit reden om over te stappen naar Atlantic, het in rhythm and blues en soul gespecialiseerde label. Atlantic-producer Jerry Wexler stuurde haar naar Muscle Shoals, waar al zoveel soulhits tot stand waren gekomen. ``Ik bracht haar terug naar de kerk', zou Wexler later zeggen.

Rick Hall, eigenaar van de Fame Studio, had geen idee wie Aretha Franklin was. Componist Dan Penn wist het wel. ``Ik zei tegen de muzikanten: deze vrouw blaast jullie omver', vertelt Penn in Peter Guralnicks Sweet Soul Music uit 1986. `Dat zal wel', zeiden ze allemaal. Maar toen ze binnenkwam, achter de piano ging zitten en het eerste akkoord aansloeg, begon iedereen als bijen om de koningin te zoemen. (–) Dat eerste akkoord was anders dan alles wat we hadden gedaan. Dit was `the real thing'. Ik zie het allemaal nog voor me, het was mooier, beter dan welke opname die ik heb gemaakt dan ook.'

Aretha Franklin was naar Muscle Shoals gekomen met een ruwe schets van `I Never Loved a Man (The Way I Love You)', een nummer van Ronnie Shanon. ``Er was niemand die wist hoe het moest worden gespeeld', zegt pianist Spooner Oldham in Sweet Soul Music. ``Ik ook niet. Het nummer moest helemaal worden uitgedacht. Uiteindelijk kwam ik met een pianodeuntje. Chips Moman zei: `dat is het, dat is het'. En vanaf dat moment liep het als vanzelf.'

Tegen de middag was `I Never Loved a Man' klaar. Na een pauze werd 's middags nog gewerkt aan een ander nummer, maar dat leidde tot niets. Er vloeide drank en toen gebeurde er iets waarvan de precieze toedracht nog steeds niet vast staat. Volgens Rick Hall kreeg hij ruzie met Aretha Franklins echtgenoot Teddy White, die vond dat het schande was dat zijn vrouw werd begeleid door louter witte muzikanten. 's Avonds zette Hall de ruzie voort in het hotel waar White en Franklin verbleven. De volgende ochtend keerde Franklin op stel en sprong terug naar New York om nooit meer terug te keren naar de legendarische studio in Muscle Shoals.

`I Never Loved a Man' was een keerpunt in de carrière van Aretha Franklin. Het was de eerste van een reeks van zes Amerikaanse Top 10-hits binnen één jaar, een prestatie die alleen Elvis Presley heeft overtroffen. Peter Guralnick, die later een tweedelige biografie van Elvis Presley zou schrijven, schrijft hier dan ook over: `Zo'n verbazend debuut was in de populaire muziek niet vertoond sinds dat van Elvis Presley. Maar anders dan de kunst van Elvis kwam die van Aretha voort uit ervaring, hoe intuïtief haar begrip van die ervaring ook was.'

Vage herinneringen

Guralnick slaagde er niet in om Aretha Franklin zelf voor zijn boek te spreken. Mark Bego kreeg voor zijn biografie Soul Queen uit 1989 Franklin slechts één keer te spreken. Franklin gaf toen te kennen dat ze niets zag in een autobiografie. Maar tien jaar later heeft ze toch Aretha. From these roots geschreven. Of beter gezegd: David Ritz, die eerder onder meer een mooie biografie over Marvin Gaye publiceerde, heeft Franklin enkele malen zeer langdurig in haar huis in Detroit gesproken en haar levensverhaal opgeschreven als een monoloog.

En wat zegt Aretha Franklin zelf over de historische opname in Muscle Shoals, de dag die haar leven en loopbaan veranderde? ``Er bestaan speculaties over een grote confrontatie in Muscle Shoals tussen Ted White en een van de musici. Het is zo lang geleden en er is sindsdien zoveel gebeurd dat ik het me niet echt kan herinneren. Wat ik me wel herinner is dat er een zekere wrijving was en ook dat White naar boven ging om iets te bespreken en nooit terug kwam. Vaag herinner ik me harde geluiden en stemmen en slaande deuren. Ik heb nooit de details vernomen. Maar ik was zo weinig op mijn gemak dat ik besloot te vertrekken. De volgende morgen ging ik alleen naar het vliegveld. Daar kwam ik White tegen. We vlogen samen terug naar New York, zonder iets te zeggen over de voorgaande nacht.'

Franklins vage herinneringen over Muscle Shoals zijn typerend voor From these roots: Aretha Franklin laat niet het achterste van haar tong zien. Verschillende keren beweert ze als een politicus in het nauw dat ze zich bepaalde gebeurtenissen niet kan herinneren. Of ze weigert de echte namen van de betrokkenen te noemen. Zo heet de jongen van wie ze op vijftienjarige leeftijd haar eerste kind kreeg Romeo en de vader van haar tweede zoon die twee jaar later werd geboren noemt ze Casanova. De naam van degene met wie ze kort na de scheiding van Ted White een verhouding heeft, laat ze zelfs helemaal ongenoemd, `omdat hij een publiek figuur is'.

Franklins autobiografie is een keurig chronologisch verslag van haar leven, van haar jeugd in Detroit tot haar nabije toekomst, waarvoor ze onder meer een cd met aria's uit beroemde opera's, een kip- en wafelrestaurant in Detroit en een kookboek voor soulfood aankondigt.

Opzienbarende opvattingen of meningen heeft Aretha Franklin niet. Misschien vindt Franklin dat dit niet nodig is met zo'n opmerkelijk leven als het hare. Toen ze vijf was, was het, anders dan gebruikelijk, niet haar vader die zijn gezin van vijf kinderen verliet, maar haar moeder. Haar vader, de populaire dominee Clarence Franklin, werd het grote voorbeeld voor Aretha. Ze leerde zingen in zijn kerk, de New Bethel Baptist Church in Detroit, en reisde als jong meisje met hem door het hele land. Hij preekte, zij zong. Op haar veertiende maakte ze haar eerste plaat, met gospelliederen uiteraard. Ze kreeg contracten aangeboden van verschillende platenmaatschappijen, waaronder Motown, maar daar ging ze niet op in. Uiteindelijk koos ze in 1960 voor Columbia in New York – Columbia-manager John Hammond noemde haar stem `de beste sinds Billie Holiday' – en ging wonen in het Chelsea Hotel. Ze kreeg dans- en presentatielessen, maar tot groot succes leidde dit niet. Pas toen Jerry Wexler van Atlantic haar onder zijn hoede nam, groeide ze uit tot de onbetwiste `queen of soul'.

De disco betekende in de tweede helft van de jaren zeventig voor veel soulzangers de ondergang, maar Aretha Franklin bleef platen maken zonder haar muziek al te zeer aan te passen aan de nieuwe dansmuziek. In de jaren tachtig haalde ze zelfs, met hulp van o.a. Annie Lennox van de Eurythmics en George Michael, weer wereldhits.

Hamburgers

Mannen zijn een van de drie belangrijkste onderwerpen in Franklins autobiografie. Haar vader was de enige man met wie ze niet brak. Altijd hield ze een nauwe band met hem tot hij in 1984 werd neergeschoten door inbrekers en in een coma raakte waaruit hij niet meer ontwaakte tot zijn dood vijf jaar later. Met andere mannen hield ze het nooit langer dan enkele jaren uit. Ze trouwde twee keer en scheidde net zo vaak en had daarnaast vele verhoudingen, kort en lang. Franklin heeft een voorkeur voor onbetrouwbare, grillige, tirannieke mannen als Ted White, met wie ze nog twee kinderen kreeg. Maar zelf beperkte ze zich ook niet tot één liefde. Vrijwel altijd hield ze er naast haar echtgenoot een minnaar op na, zoals Temptations-zanger Dennis Edwards.

De tweede pijler van het boek is eten. In elke stad waar ze heeft opgetreden weet Franklin wel een adres waar ze `fantastische hamburgers' heeft gegeten en thuis kookt ze graag, vertelt ze verschillende keren. Eten is ook een probleem voor haar: op de foto's in het boek is te zien hoe ze in de loop der jaren steeds verder is uitgedijd en haar autobiografie eindigt met de opmerking dat al haar diëten en lichamelijke oefeningen tot niets hebben geleid.

Muziek is uiteraard het derde steeds terugkerende onderwerp. Jammer genoeg heeft de grootste soulzangeres aller tijden hier opmerkelijk weinig over te melden. Haar verhandelingen over muziek zijn niet veel meer dan keurige, zakelijke toelichtingen op de verschillende nummers die op de platen zijn vastgelegd. Wel weet ze duidelijk te maken dat het halen van hits haar grootste drijfveer was om muziek te maken: Franklins soul kwam voort uit de drang om populair te zijn. Alleen bij het maken van haar gospelplaten speelde het verlangen naar succes geen rol, al werd `Amazing Grace' uit 1969 wel haar eerste gouden elpee. Over gospel vertelt ze het uitgebreidst en het meeslependst, alsof hier eigenlijk haar hart lag. ``Ik heb de kerk nooit verlaten', zegt ze dan ook in haar autobiografie.

Aretha Franklin (en David Ritz): Aretha. From these roots.

Villard, 251 blz. ƒ63,75