Heeft u een bloot meisje gezien?

Een gezin gaat winkelen. Kleren kopen voor de kinderen. Vader moppert zoals de meeste vaders in zo'n geval doen. `Al die mensen, al dat gekoop' en `zeg in vredesnaam niet ``sjoppen'.' Het nieuwe boek van Martha Heesen, Mijn zusje is een monster, staat vol met dit soort belevenissen van een doorsnee Nederlands gezin. Een dagje naar de dierentuin. Leren fietsen op een schoolpleintje. Naar de verjaardag van oma. Alleen is er voor dit gezin weinig normaals aan. Jongste dochter Neeltje, vijf jaar oud, stuurt alles in de war.

Neeltje is anders dan andere kleuters. Ze is onberekenbaar en agressief, wild en kwetsbaar tegelijk. Heesen vertelt over haar geheel vanuit de optiek van Stella, het oudere zusje van tien. `Ik moet altijd en eeuwig op haar passen! Altijd en eeuwig!' verwijt Stella haar moeder ergens in het boek. Haar moeder antwoordt boos dat ze juist bijna nooit hoeft op te passen. Lieve, begripvolle ouders hebben Stella en Neeltje, maar pijnlijk duidelijk wordt hoezeer ze de ontwrichtende invloed van Neeltje op Stella's leven onderschatten.

Stella is, waar het de omgang met haar zusje betreft, een gelijke van haar ouders. Ze voelt zich medeverantwoordelijk. Tijdens het winkelen rent Neeltje de paskamer uit. `Ze is bloot, jammerde ik. Ik huilde half, niet omdat Neeltje het koud zou krijgen, maar omdat ik aan de mensen moest gaan vragen: Heeft u een bloot meisje gezien?' Natuurlijk krijgt Neeltje uiteindelijk de volwassen bruinfluwelen vrouwenjurk die ze uit de schappen heeft geplukt, natuurlijk krijgt Stella de nieuwe broek die haar was beloofd uiteindelijk niet. Daar is geen tijd en geen ruimte voor. Alles draait om Neeltje.

De titel van het boek, Mijn zusje is een monster, strookt niet met de inhoud. Heesen schrijft oneindig veel subtieler dan dat. Zonder de stoornis van Neeltje ooit te benoemen, zonder uitleg en zonder sentimentaliteit, komen de complexe gevoelens die Stella over haar zusje heeft aan de orde. Ze haat haar en ze houdt van haar, ze denkt haar beter te doorgronden dan alle volwassenen in haar omgeving. En misschien doet ze dat ook wel. Ze is harder dan haar ouders, veroordeelt Neeltje's gedrag, ziet hoe Neeltje ook van negatieve aandacht (huilende moeder, wanhopige oma) geniet. Ze is lief voor haar zus, maar ze is geen engel. Soms kan ze het niet laten Neeltje te pesten, aan te haken bij haar angstige fantasieën.

Poezelig gedoe van volwassenen, in de trant van `Neeltje is nu eenmaal anders, Neeltje kan er niets aan doen', maakt Stella woedend. Heesen weet zich wonderwel te verplaatsen in iemand van tien, in haar gedachten, in de manier waarop ze praat. Haar beeldspraak klopt altijd, is nooit vergezocht: `Ze aaide mijn gezicht. Ik kan daar niet tegen. Ze heeft van die sterke, dikke handen. Geen zusjes-handen. Vreemde kinderen-handen die niet aan je mogen zitten.' Het meest schrijnend is het hoofdstuk over het verjaardagsfeest van oma. Stella wil zo graag even, als een normaal iemand met een normaal zusje, rolschaatsen met haar nichtjes op straat, dat ze de zorg over Neeltje overlaat aan een domme oom. Woedend komen haar ouders haar halen. De hele slaapkamer van oma is ondergeklad met lippenstiftspreuken. `Oom jaap is een dike vete aap', `oma noor is een dike owe varken.' `Hoe kan je nu zoiets idioots doen, op jouw leeftijd! En dan ook nog spelfouten maken!' zegt Stella's vader. Haar moeder voegt eraan toe dat Neeltje nog niet één letter kent. En die zingt in triomf: `Kan ik niet. Kan ik niet. Kan geen letters. Nee nee nee nee nee.' Maar het dodelijkst is de latere reactie van de ouders, eenmaal thuisgekomen: `Ze zeiden dat ze het wel een beetje begrepen, dat ze het wel raar van me vonden, maar dat het geen ramp was, dat ze al niet meer zo boos waren. ``Jij wou natuurlijk ook wel eens iets geks doen,' zeiden ze. ``Dat komt doordat je Neeltje als zusje hebt'.'

Heesen schreef tot nu toe boeken in eenzelfde heldere stijl, die doet denken aan Veronica Hazelhoff en Guus Kuijer. Maar hoe goed ook, haar verhalen hadden vaak iets willekeurigs. In Mijn zusje is een monster is haar toon echter zo trefzeker als maar kan. Een beter boek over dit onderwerp, dat met zo'n verbluffend raffinement geschreven is, dat je zo naar de keel vliegt, is nauwelijks voorstelbaar.

Martha Heesen: Mijn zusje is een monster.

Met illustraties van Sylvia Weve.

Querido, 107 blz. ƒ25,- Vanaf 10 jaar.

    • Judith Eiselin