Om een vrije post

Eurocommissaris Bolkestein wil de postmarkt in de EU verder liberaliseren. Maar dat wordt een zware kluif. De politieke gevoeligheid van het postdossier is zo groot dat de Europese Commissie volgende week waarschijnlijk voor het eerst sinds het aantreden van de Commissie-Prodi hoofdelijk zal stemmen.

Onlangs ging Europees Commissaris Frits Bolkestein (Interne Markt) op bezoek bij de Franse staatssecretaris voor Posterijen om te praten over verdere liberalisering van de Europese postmarkt. De Nederlandse Eurocommissaris werd prompt getrakteerd op een monoloog van de Franse bewindsman, die zeker een uur moet hebben geduurd. In Frankrijk is – evenals in veel andere EU-lidstaten – de bezorging van brieven tot een gewicht van 350 gram volledig voorbehouden aan het nationale postbedrijf, La Poste. ,,Wij hebben de indruk dat de ideologische rigiditeit hier van de Europese Commissie komt'', zegt een Franse diplomaat in Brussel onomwonden.

De Franse houding illustreert nog eens de grote politieke gevoeligheid van het postdossier in Brussel. De toenmalige Britse premier Margaret Thatcher durfde het als `kampioene' van de privatisering niet aan ook Royal Mail op te offeren. Hoe had ze het immers electoraal moeten verkopen dat de Britse koningin van de postzegels was verdwenen?

Eurocommissaris Bolkestein komt de komende maanden met een reeks voorstellen voor verdere harmonisering van de interne EU-markt (pensioenen, openbare aanbestedingen en patenten), maar aan de posterijen krijgt hij de zwaarste kluif. Bij de nationale postbedrijven in de vijftien lidstaten werken immers ruim 1,2 miljoen mensen. In Frankrijk gaat het om bijna 280.000 werknemers, in Groot-Brittannië zijn het er zo'n 200.000. In beide landen maken krachtige vakbonden het postdossier electoraal extra gevoelig.

Maar de nationale posterijen zijn meer dan alleen een werkverschaffer. ,,De post speelt ook een sociale rol door de gegarandeerde universele dienstverlening'', onderstreept de Franse EU-diplomaat. Hij wijst op de vele afgelegen Franse dorpen.

Ook voor Bolkestein blijft gegarandeerde universele dienstverlening uitgangspunt. Toch heeft de Nederlandse Eurocommissaris een voor sommigen te ambitieus voorstel geformuleerd. Zo zou het briefverkeer vanaf 50 gram per 2003 geheel moeten worden vrijgegeven. Volgens de Europese richtlijn van 1997, waarin ook regels en eisen voor gegarandeerde universele dienstverlening staan, ligt de grens nog bij 350 gram. Dit betekent dat slechts 3 procent van de brievenmarkt openstaat voor concurrentie. In sommige landen (Duitsland, Denemarken, Finland, Zweden) is het brievenverkeer al verder geliberaliseerd. Verder wil Bolkestein de direct mail – van bedrijven naar (potentiële) klanten – geheel liberaliseren, een stap die in onder meer Nederland al is gezet. Ook wil Bolkestein uitgaande post naar het buitenland vrijgeven. Pakket- en expresse-post zijn in de Europese Unie al vrij.

Ofschoon de stap van 350 gram naar 50 gram bij de briefpost groot lijkt, zijn de gevolgen voor de inkomsten van de nationale postbedrijven redelijk bescheiden. Volgens een studie in opdracht van de Europese Commissie zou een liberalisering tot 50 gram ongeveer een kwart van de inkomsten uit het briefverkeer blootstellen aan concurrentie, terwijl de overige 75 procent voor de staatsmonopolies gereserveerd blijft. Het aandeel van direct mail in de inkomsten van nationale postbedrijven in de EU-lidstaten is bijna 20 procent.

De postsector in de EU heeft een totaalomzet van meer dan 80 miljard euro per jaar (1,4 procent van het bruto binnenlands product in de EU). Terwijl de nationale posterijen aan ruim 1,2 miljoen mensen bieden, is het aantal banen bij particuliere post- en expressebedrijven inmiddels 400.000.

De particuliere sector kleine bedrijven maar ook grote `spelers' als UPS, Federal Express en DHL heeft bij de Europese Commissie meermalen gevraagd een einddatum te noemen voor volledige liberalisering van de Europese postmarkt. Bolkestein wil hierover echter pas na een evaluatie in 2004 een besluit nemen. Deze `tussenstap' heeft volgens bronnen bij de Europese Commissie alles te maken met de politieke haalbaarheid. Om dezelfde reden wil Bolkestein voorlopig alleen uitgaande grensoverschrijdende post (cross border mail) liberaliseren. Voor sommige kleinere landen (Luxemburg, Ierland) zijn de opbrengsten uit inkomende cross border mail te belangrijk.

In Brussel liggen de liberaliseringspogingen van Bolkesteins voorganger, de Duitser Martin Bangemann, nog vers in het geheugen. Bangemanns overmoed leidde tot sterke polarisatie, waarvan Bolkestein volgens Brusselse kringen nog de wrange vruchten plukt.

Een belangrijke drijfveer achter liberalisering van de postmarkt is de technische ontwikkeling in de communicatiesector. Fax en e-mail hebben de groei van de traditionele post uitgehold. Nieuwe technologieën, zoals on-line bankieren en rekeningen per elektronische post (e-billing) zullen de postmarkt verder aantasten. In sommige landen (VS, Canada, Zweden) begint het postvolume in absolute cijfers te dalen. En direct mail mag dan snel groeien, studies in de VS wijzen erop dat marketing e-mail over enkele jaren de traditionele direct marketing postvolumes zal overtreffen.

Tegelijkertijd creëren technische ontwikkelingen nieuwe mogelijkheden, ook voor de traditionele postsector: automatisering van kernactiviteiten (bv. postsortering), diensten in de `nieuwe economie' (on-line commerciële transacties, bv. elektronische aangetekende post). Elektronische handel (e-commerce) biedt grote kansen voor bezorgingsnetwerken, omdat via internet bestelde goederen snel aan de consument moeten worden afgeleverd. En in de moderne productieprocessen in het bedrijfsleven spelen just in time leveringen een steeds belangrijker rol. Traditionele posterijen met hun uitgebreide netwerken hebben hier volgens deskundigen grote mogelijkheden een marktaandeel te verwerven. Onder meer het Nederlandse TPG (TNT Post Groep) en Deutsche Post spelen hier al op in.

Eurocommissaris Bolkestein heeft al eerder aangegeven dat om al deze redenen ,,geen actie, geen optie is''. Hij verwijst ook naar de jongste Europese top in Lissabon (`dotcom-top'), waar Europese leiders instemden met plannen die de EU tot de meest dynamische economie moeten maken. Bestuursvoorzitter A.J. Scheepbouwer van TPG gaf vorige week op de Tweede Nationale Postconferentie nog aan dat de postmarkt ,,links en rechts wordt ingehaald'' door de nieuwe technologische ontwikkelingen als overheden de ogen sluiten.

Bolkestein en anderen verwijzen bij vragen over gegarandeerde universele dienstverlening veelvuldig naar Zweden, waar de post sinds 1993 volledig is geliberaliseerd. Een woordvoerster van de bevoegde Zweedse overheidsinstelling bevestigt de gunstige ervaringen. De licentie van Sweden Post is gebonden aan voorwaarden over een regelmatige postbezorging tegen een redelijke prijs. En concurrenten hebben toegang tot elkaars postbussen.

Sweden Post krijgt enige financiële compensatie voor handhaving van afgelegen postkantoren. Een uitgebreid compensatiefonds – een mogelijkheid die Eurocommissaris Bolkestein in zijn voorstel biedt om de universele dienstverlening in stand te houden – blijkt in Zweden niet nodig. Hierbij speelt een rol dat de concurrentie zich in Zweden door de uitgestrektheid van het land niet massaal op de postbezorging heeft gestort, waardoor Sweden Post de facto nog monopolist is. Een overheidsorgaan houdt dan ook toezicht, overeenkomstig de huidige Europese richtlijn voor de post.

,,De nationale postbedrijven mogen van mij een monopolie houden, voorzover dat nodig is voor een universele dienstverlening. Maar ze moeten hun winsten daaruit niet gebruiken voor commerciële doeleinden'', zegt vice-president Anton van der Lande van de Amerikaanse pakketbezorger United Parcel Services (UPS). Van der Lande, ook voorzitter van de Europese organisatie van expressediensten, legt de vinger op een uiterst gevoelige plek. Al in 1994 diende UPS bij de Europese Commissie een klacht in tegen Deutsche Post wegens oneerlijke concurrentie. Volgens UPS wereldmarktleider met 27,1 miljard dollar jaaaromzet en 12 miljoen pakjes per dag – gebruikte Deutsche Post winsten uit haar monopolie als `kruissubsidie' om goedkoop commerciële diensten aan te bieden en overnames te financieren. Deutsche Post deed de afgelopen jaren voor zo'n 5 miljard euro aan overnames (o.a. 25 procent van DHL).

Het is in Brussel een publiek geheim dat de behandeling van de klacht van UPS door Duitse politieke druk bemoeienis van toenmalig bondskanselier Kohl jarenlang is getraineerd. Eerst zou de Commissie de klacht behandelen op grond van `dominante marktpositie' dan weer op grond van onterechte `staatssteun', om vervolgens niets te doen. Het Europese Hof wees de Europese Commissie vorig jaar terecht. De verwachting is dat Eurocommissaris Monti (Mededinging) binnenkort actie tegen Deutsche Post onderneemt. Monti vroeg onlangs ook informatie aan TPG, al gaat het hier nog niet om een formeel onderzoek.

Volgens Van der Lande is op het vrije deel van de Europese post-, expres-, en pakketmarkt al sprake van een oligopolistische situatie, waarin Deutsche Post, La Poste, Royal Mail en TPG domineren na talrijke overnames die uit monopoliewinsten zouden zijn gefinancierd. TPG-topman Scheepbouwer, die dit soort beschuldigingen over TPG altijd tegenspreekt, sprak vorige week nog de verwachting uit dat zich de komende jaren rond deze vier belangrijkste Europese spelers allianties zullen vormen.

Eurocommissaris Bolkestein gaf onlangs aan dat hij van de EU-lidstaten gescheiden rekeningen van de nationale posterijen wenst om te kunnen beoordelen of er van ,,verborgen financiering'' sprake is. Bolkesteins liberaliseringsvoorstel moet ook leiden tot harmonisering van de Europese postmarkt, waardoor dit soort situaties wordt voorkomen. Hij kijkt daarom ook naar de mogelijkheid BTW te heffen op niet-gereserveerde postdiensten door nationale posterijen, die hiervan nu nog zijn vrijgesteld.

Blijft de vraag of Bolkesteins liberaliseringsvoorstel het fiat krijgt van de Europese Commissie, die er volgens plan volgende week over praat. De twee Franse Eurocommissarissen zijn, naar verluidt, tegen. De Britse Commissaris Kinnock (socialist) is ook gereserveerd. Bolkestein streeft naar consensus in de Commissie om sterker te staan wanneer later ministers en Europarlement zich moeten uitspreken. Maar het postdossier ligt politiek zo gevoelig dat de Europese Commissie volgende week naar alle waarschijnlijkheid voor het eerst sinds het aantreden van de Commissie-Prodi hoofdelijk zal stemmen. ,,Het wordt heel moeilijk'', onderstreept een hoge EU-functionaris.

    • Hans Buddingh'