Keus van Roma: geld of emigratie

De 500.000 Hongaarse Roma (zigeuners) leven ver onder het niveau van de andere Hongaren. Maar twee procent van de Roma-kinderen komt verder dan de lagere school. De Gandhi-school moet die achterstand helpen inlopen.

,,Hoe het hier is? Nou shit natuurlijk.'' Met een driftig gebaar veegt de vrouw van Geza het vuil van de hard geworden klei voor haar huis. Een paar peuken vliegen op in de richting van de kippenren waar een twintigtal jonge hennetjes door elkaar krioelt. Met drie varkens vormen zij de veestapel van het Roma-gezin Moldoványi: Géza, zijn vrouw die volgens de Hongaarse regels `de vrouw van Géza' wordt genoemd, vijf kinderen en een kleinkind.

Géza zelf is er niet. Voor het eerst in zeven jaar heeft hij weer vast werk. In een plasticfabriekje dat ergens in de buurt door Belgen gerund wordt. Er komt tenminste weer wat geld binnen. Veel is het niet.

Grootvader István, 58, bezoekt net zijn kleinkinderen en zijn achterkleinzoon, de kleine István, een paar maanden oud. De hele familie zit op en om de wit gekalkte waterput. Grootvader István houdt zijn achterkleinzoon trots omhoog. ,,In mijn leven zal hier niets meer veranderen, maar deze kleine zal het misschien anders hebben.''

De oude István heeft zijn leven lang als tractorbestuurder gewerkt op de plaatselijke collectieve boerderij. De collectieve boerderij bestaat niet meer, tractorbestuurders hebben ze ook niet meer nodig. Net als de meeste Roma-mannen van zijn leeftijd is István ziek en kan niet meer werken. Hij heeft rug- en maagklachten. Ten bewijze dat het niet goed met hem gaat haalt hij een inhaler uit zijn zak. ,,Astmatische allergie'', zegt hij met de zekerheid van iemand die regelmatig artsen bezoekt.

De moeder van de kleine István is net achttien jaar oud, een kind nog. Ze is opnieuw in verwachting. Haar jongere zusjes zitten nog op de lagere school, maar lang zal het niet duren voor ook voor hen het moederschap begint.

De Roma hebben twee keer zoveel kinderen als de rest van de Hongaren. De gezinnen zijn kinderrijk en straatarm. De Roma van Hongarije leven ver onder het bestaansminimum. De geregistreerde werkloosheid is ongeveer vijftig procent, in werkelijkheid nog veel groter. In het oosten van het land waar de meeste Roma wonen zijn hele dorpen zonder werk. Nauwelijks vier procent van de Roma wordt ouder dan zestig jaar. Landelijk gezien haalt ten minste twintig procent van de Hongaren de leeftijd van zestig jaar.

De enige hoop van de oude István is dat Hongarije snel lid wordt van de Europese Unie en dat de Roma een graantje mee zullen pikken van de nieuwe rijkdom. Voorlopig heeft hij alleen maar last van de vrije markt. Hij heeft zijn baan verloren en in het dorp is het ook al niet veilig meer. ,,Er wordt hier steeds meer ingebroken, wij durven na achten het huis niet meer uit'', zegt hij fel.

Op het Gandhi-lyceum in Pécs, dertig kilometer verderop, wordt hard gewerkt om de vicieuze cirkel waarin de Roma zijn beland te doorbreken. Bijna tweehonderd leerlingen worden er klaargestoomd voor het hoger onderwijs. En dat is uniek omdat maar twee procent van de Roma-kinderen verder komt dan de lagere school. De eerste achttien kinderen doen dit jaar eindexamen op de Gandhi-school en er heerst een opgewonden nerveuze sfeer.

Tamás zit met een paar vriendjes op een bankje in de gang aantekeningen door te nemen. Het gaat over geschiedenis en wel de onafhankelijkheidsoorlog van 1848. In keurig handschrift heeft hij de gebeurtenissen op een spiekbriefje geschreven. Tamás geeft toe dat hij het eerst helemaal niet makkelijk vond op de moderne Gandhi-school in Pécs. Hij had heimwee en voelde zich niet thuis op het internaat van de school. Na vier jaar is dat anders. Thuis in zijn dorp heeft hij geen vriendjes meer. Ze zijn uit elkaar gegroeid. Als hij straks verder gaat studeren zal hij het dorp definitief achter zich laten.

Erika Csovcsics is de directrice van de school. Identiteitsproblemen zijn de grootste problemen waar de school, die in 1994 begon te draaien, voor komt te staan, vertelt ze. Het leven thuis in het Roma-gezin is niet te combineren met het leven op school, zelfs al staan de meeste ouders zeer positief tegenover het doorleren van hun kind. Maar in de gezinnen is geen plaats om huiswerk te maken, er is altijd onrust en de kinderen moeten vaak allerlei klussen doen. Csovcsics heeft liefst alle kinderen bij zich op het internaat.

Csabi staat het bezoek in keurig Engels te woord. Hij komt net van een robbertje kickboxen. Hij is zestien en wil sociaal werker worden. Het liefst in zijn eigen dorp. ,,Ik wil een voorbeeld zijn. Zigeuners weten niet hoe het leven kan zijn.'' Toch praat hij thuis in zijn dorp nauwelijks over de moderne school die hij door de week bezoekt. ,,Anders raak ik mijn vrienden kwijt. Ze zijn best jaloers.'' Csabi heeft twee oudere broers voor wie de Gandhi-school al te laat kwam. Ze zijn midden twintig, hebben hun eigen gezinnen, geen werk en geen toekomstperspectief.

De Hongaarse Roma-gemeenschap bestaat uit zeker vier verschillende groepen. Ze spreken verschillende talen. De grootste groep is die van de Olah (Hongaars voor Walach). Ze spreken een soort Roemeens. Hun leider is Florián Farkas, de voorzitter van het nationale zigeunerzelfbestuur. Hij draait mee in de carrousel van het Hongaarse minderhedenbeleid, met Duitsers, Slowaken, Serviërs, Roemenen en andere nationaal erkende minderheden.

Maar hij is niet de enige leider van de Hongaarse Roma. István Kosztics, voorzitter van het Roma-huis in Pécs, heeft weinig waardering voor zijn collega. ,,Farkas is een verlengstuk van de regering. Hij vertegenwoordigt niet onze belangen. Op papier zijn er allerlei regeringsprogramma's, maar in de praktijk gebeurt er niets.'' Dat komt volgens Kosztics omdat de Roma-leiders omkoopbaar zijn. Kosztics houdt van dreigen en stevige taal. ,,Roma in Hongarije worden gemanipuleerd. Ze zijn zo arm dat ze al blij zijn als ze iets krijgen. Daarom zijn ze nog niet in beweging gekomen, zoals de Roma in Slowakije die nu naar het Westen emigreren.'' Hij is ervan overtuigd dat Hongarije de sociale nood van de 500.000 Roma zelf niet kan oplossen. ,,Daarvoor moet er geld van de EU komen. Veel meer dan nu het geval is.'' Hij denkt dat de EU niet beseft dat er veel geld nodig is om te voorkomen dat ook de Hongaarse Roma massaal naar het Westen trekken. ,,De Hongaarse Roma beginnen al plannen te maken. Het is één van twee: of meer geld uit Europa of emigratie.''

    • Renée Postma