De muzen vaarwel

Gebroederlijk zitten ze naast elkaar: de Russische schrijfster, haar Amerikaanse collega, de Poolse dichter, de Indiase literatuurwetenschapper, de Amerikaanse architect, de Hongaarse filosoof, de Brits-Frans-Oostenrijkse allround-intellectueel, de Britse Picasso-biograaf, de Nederlandse componist, de Tsjechische kunstschilderes. Uit alle delen van de wereld zijn ze naar de aula van de Katholieke Universiteit Brabant gekomen om ten overstaan van een zeshonderdkoppig publiek te debatteren over het lot van de Westerse cultuur. Organisator van het evenement is het Tilburgse Nexus Instituut, dat volgens het programmaboekje het Europese cultuurgoed bestudeert ,,in zijn kunstzinnige, levensbeschouwelijke en filosofische samenhang om zo inzicht te bieden in eigentijdse vragen en uitdagend vorm te geven aan het cultuurkritische debat''.

De titel van de conferentie, `Het vaarwel van de muzen', verwijst naar de `crisis' waarin de Westerse cultuur in de twintigste eeuw is beland. Een crisis veroorzaakt door twee wereldoorlogen, bloedige nazi- en communistische terreur, uitroeiing van miljoenen weerloze burgers en een paar atoombommen. Reden voor diepgaand cultuurfilosofisch pessimisme dus.

Van half tien 's ochtends tot tien uur 's avonds staan de internationale kopstukken tegenover elkaar in de intellectuele boksring. Al voordat ze het podium beklimmen verschillen ze volop van mening met elkaar, geheel zoals het betaamt in een situatie waar het duiveneieren regent van geleerdheid en dwarse opvattingen. Maar dan zegt Nexus-directeur Rob Riemen in zijn openingsspeech: ,,Helaas is dit niet alleen de laatste conferentie in de serie Het testament van de 20ste eeuw, maar het is überhaupt de laatste Nexus-conferentie. Want aan het eind van dit jaar zal het Nexus Instituut niet meer bestaan omdat de staatssecretaris van Cultuur de subsidie stopzet.'' De gezichten van de kopstukken verstrakken en hun intellectuele strijdlustigheid maakt plaats voor grote verontwaardiging over de Nederlandse cultuurpolitiek. ,,Een debat zoals wij hier voeren is juist de essentie van cultuur'', zegt een van hen. ,,We moeten iedereen tegen dit bespottelijke besluit mobiliseren'', zegt een ander. Als ze van de schrik bekomen zijn, begint de allround-intellectueel, George Steiner, zijn rede. ,,Het Nexus Instituut is een cultureel venster op de wereld'', zegt hij als eerste. ,,In een zeer welvarend land als Nederland zou het tragisch en absurd zijn als deze conferenties niet volledig gesponsord zouden worden.'' Het publiek knikt instemmend, en dat zal het doen als iedere spreker de rest van de dag min of meer diezelfde opmerking maakt.

Het advies van de Raad voor Cultuur is inderdaad dodelijk voor het Nexus Instituut, zoals bij nadere lezing van het Haagse Salomonsoordeel blijkt. Het instituut, voortgekomen uit het gelijknamige tijdschrift dat in 1991 door Riemen en de inmiddels overleden uitgever Johan Polak is opgericht, heeft vanaf het begin te kampen gehad met een structureel personeels- en geldtekort, maar steeds is het op het nippertje gelukt de boekhouding kloppend te krijgen. De staf bestond aanvankelijk uit Riemen, zijn vrouw en een deeltijdassistent, die voor het `minimumjeugdloon' dag en nacht in touw waren hun ideaal te verwezenlijken. De afgelopen twee jaar is er dankzij geld van het ministerie van Buitenlandse Zaken een beetje verandering in die penibele situatie gekomen, maar Riemen besteedt nog altijd een groot deel van zijn tijd aan het werven van fondsen voor zijn noodlijdende organisatie. Riemen: ,,We zijn de KUB natuurlijk dankbaar voor hun hulp [twee kamertjes op de universiteit en nog wat handgeld, MK], maar we zullen altijd onafhankelijk blijven. Verder voldoen we niet aan de criteria van NWO en de Koninklijke Akademie van Wetenschappen, die het zogenoemde wetenschapsbudget van OCenW beheren.''

Dit laatste roept grote vragen op. Want in het rapport van de Raad voor Cultuur staat juist dat ,,De Raad hoopt dat van Nexus een stimulans voor de discussie over cultuur en wetenschap zal blijven uitgaan. In zekere opzichten vervult Nexus een brugfunctie tussen wetenschap en cultuur. De activiteiten die het daartoe verricht zijn op zich zelf overwegend academisch van aard. [...] Voor de realisering van zijn doelen zal Nexus toch in eerste instantie een beroep moeten doen op de universiteit Tilburg en het wetenschapsbudget van het ministerie van OCenW.'' Het Nexus Instituut wordt dus van het kastje naar de muur gestuurd om zich uiteindelijk tegen die muur dood te rennen.

Aan het eind van zijn openingstoespraak haalt Riemen Johan Polak aan: ,,Polak was een jood die door een wonder de oorlog had overleefd en de rest van zijn leven heeft besteed aan zijn missie om het culturele erfgoed te bewaren. Een paar dagen voor zijn dood zei hij me: `De Muze heeft deze planeet verlaten, en ik kan haar geen ongelijk geven. Als ik de Muze was, zou ik ook zijn gegaan. Ik twijfel er echter niet aan dat zij ooit zal wederkomen. Ons tijdschrift is daartoe een kleine bijdrage'.''

Als Nexus inderdaad de genadeslag krijgt is wel zeker dat de Muze, mocht zij aanstalten maken om terug te keren naar de aarde, Nederland zal overslaan. Want een Raad voor Cultuur die niet weet dat `cultuur' meer is dan `kunst' en ook over gedachtevorming en overstijgende morele en esthetische waarden gaat, verdient terecht een veroordeling door de in Tilburg aanwezige Susan Sontags en George Steiners. Hoe groot moet hun verbazing niet zijn als ze ooit te horen krijgen dat de Raad voor Cultuur liever geld uitgeeft aan gezelschappen als Het Witte Vuur dat `theatrale gebeurtenissen' op houseparty's verzorgt. Alleen de argumentatie die daarbij wordt gebruikt, spreekt al boekdelen: ,,Van de artistieke kwaliteit van het werk dat het gezelschap de afgelopen periode heeft geproduceerd is de Raad weliswaar niet volledig overtuigd, maar de plannen [...] zijn veelbelovend.'' Maar goed dat de meeste in Tilburg verzamelde kopstukken geen Nederlands kennen.