Stad, Plein, Klank

,,De tekst van de Romeinse bouwmeester Vitruvius had ik al heel lang op mijn verlanglijstje, maar nu pas deed zich de gelegenheid voor hem in een compositie in te passen. Vitruvius is nog steeds een gezaghebbende figuur. Van zijn boek De Architectura is onlangs weer een nieuwe editie uitgegeven. Wat hij zegt is vooral praktisch. Zo raadt hij aan bij de bouw van een stad aan zee rekening te houden met de windrichting, omdat anders iedereen loopt te hoesten. Het forum, het centrale marktplein, situeert hij dicht bij de haven, maar bij steden in het binnenland in het midden van de stad. Hij vindt dat een stad een goede hiërarchie moet hebben met ruimte en ontspanning op de juiste plekken. Dat nuchtere van hem trekt me aan, het gaat ook op voor de manier waarop je een goed muziekstuk opbouwt.''

Componist Daan Manneke (60) schreef in opdracht van de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst de compositie Forum voor dubbelkoor, blazers en slagwerk. Hij droeg het op aan het Toonkunstkoor Amsterdam en dirigent Winfried Maczewski, die zaterdag in de Beurs van Berlage de wereldpremière leidt. De muziek is gezet teksten van Vitruvius (1e eeuw na Chr.), Arthur Rimbaud (1854-1891), Paul Célan (1920-'70) en de bijbel. Manneke doceert aan het conservatorium in Amsterdam en is oprichter en leider van het kamerkoor Capella Breda. Hij heeft ook net voor het Nederlands Bachensemble een monumentaal `Requiem voor Bach' voor koor, solisten en orkest voltooid, dat 30 september in première gaat.

,,Forum is net als een klassieke symfonie opgebouwd uit drie delen: De Stad, Het Plein (Il foro) en De Klank. Er is een snel openingsdeel, een langzaam middendeel met twee sarabandes en een triomfantelijk slot op de tekst van Vitruvius, dat vanuit één toon geleidelijk wordt opgebouwd.

,,Het eerste deel, De Stad, op het prozagedicht Villes van Rimbaud, heeft een beweeglijk, bijna gesproken ritme. Timmerend slagwerk verwijst naar de stedenbouw van Vitruvius. Rimbaud was een geniaal kind, een enfant terrible, dat al ver voor zijn twintigste gedichten schreef waar latere generaties uit konden putten. In Villes geeft hij een metaforisch beeld van een oosterse 1001-nacht-stad, waar bizarre, visionaire dingen gebeuren. Ik heb dat heel syllabisch gecomponeerd, de verstaanbaarheid is belangrijk, het koor treedt als een spreker op. Er is een delirisch hoogtepunt in de muziek waarin het koor bijna uitzinnig roept. Toonhoogte telt niet meer. En dan is er ineens weer stilte en ontspanning in twee melismatische, vocaliserende madrigalen.

,,Het Plein gaat over de mensen in de stad. De tekst komt van Célans gedicht Pau, später en eindigt met de klacht van Rachel in het hebreeuws. Ik houd van Célans meerduidige, hermetische poëzie. Pau was in de middeleeuwen een stad van Albigenzen, een Zuid-Franse katharen-groepering die vernietigd is omdat de christelijke kerk haar eigenzinnige geloofsovertuiging bedreigend vond. Célan gebruikt Pau als een metafoor voor de jodenvervolging in Amsterdam. Hij noemt in zijn gedicht letterlijk het Waterlooplein. Om dit aangrijpende deel te neutraliseren – zoals Vitruvius ook afstand in zijn steden schiep – heb ik het de vorm van de sarabande gegeven.

,,Forum wordt nu eenmalig uitgevoerd, maar ik denk niet dat het daarbij blijft. Er zijn plannen voor verdere concerten. Het liefst zou ik het horen in een goed klinkende kerk, want eigenlijk is het een sacraal stuk.''

Forum, Daan Manneke. Beurs van Berlage, 27/5, 15 uur. Uitz. Radio 4 16/9, 16 uur.

    • Gerda Telgenhof