`Een glimp van mysterieus poollicht'

De Noorse cellist Truls M⊘rk speelt in het Amsterdamse Concertgebouw vier concerten met uitsluitend muziek uit Noorwegen, Zweden, Finland en Rusland.

Witte nachten, betoverde wouden, een sneeuwstorm giert over desolate vlaktes. Elanden slaapwandelen door de mist, wolven huilen, somber klampt de boer zich vast aan zijn wodkafles. Geluiden lossen zich op in doodse stilte. Een verpletterende, angstaanjagende, óórverdovende stilte. Wat weten wij eigenlijk van de wereld op 60 graden noorderbreedte?

Op verzoek van het Amsterdamse Concertgebouw stelde de Noorse cellist Truls M⊘rk (38) vier concerten samen met muziek uit het Hoge Noorden. Tijdens `Een weekend met Truls M⊘rk' speelt M⊘rk vier avonden achtereen kamermuziek en werken voor cello en orkest uit Oslo, Stockholm, Helsinki en Sint Petersburg, allemaal steden die min of meer op dezelfde breedtegraad liggen. Om die reden doopte M⊘rk zijn serie `60° noorderbreedte'. Maar ook al wordt daarmee overeenstemming tussen de muziek van uiteenlopende componisten als Mjaskovsky, Grieg, Prokofjev, Kaipainen, Lindberg, Sibelius, Sjostakovitsj, Lidholm en Thoresen gesuggereerd, volgens M⊘rk is er sprake van een grote muzikale verscheidenheid.

M⊘rk: ,,Veel Europeanen denken dat alles boven Denemarken wel koud, zwaarmoedig en zwartgallig zal zijn. Maar landen als Noorwegen, Finland en Zweden zijn totaal verschillend, niet alleen in hun afwisselende natuur, maar ook in hun culturele en religieuze achtergronden. Zo zijn er in Finland oneindig veel bossen en meren, terwijl de natuur in Noorwegen vooral uit rotsen en bergen bestaat.

,,Ik ben geboren aan de Westkust van Noorwegen. Daar kan je in één dag alle seizoenen voorbij zien trekken. Het weer is voortdurend aan het veranderen, dat levert een schitterend schouwspel van lichtval en kleuren op. In de muziek van Grieg vindt je die afwisseling terug. Elke seconde is er een nieuwe kleur, een andere emotie. Terwijl de uitgestrekte lijnen in de muziek van Sibelius nu juist die immense verlatenheid, die monotone beklemming van het zich almaar herhalende Finse landschap lijken te onderstrepen. In het oude Rusland werd muziek als het hoogste, meest bezielde cultuurgoed beschouwd, terwijl je in het kosmopolitische Zweden van oudsher een goede indruk maakt als je regelmatig naar concerten gaat. De muziek uit al deze landen weerspiegelt de diversiteit ervan.

,,Toch lijkt het alsof in alle muziek van `60° noorderbreedte' en hoger een glimp van dat mysterieuze, niet te beschrijven poollicht doorklinkt. Ook proef ik er altijd die eigenaardige melancholie van het Hoge Noorden in. Vanaf mijn dertiende heb ik een paar jaar in een stadje boven de poolcirkel gewoond. Daar zijn de mensen wantrouwend tegen alles wat uit het Zuiden komt. Van cellisten moeten ze al helemaal niets hebben. Dat was prima voor mijn ontwikkeling als cellist, want in deze barre omgeving raakte ik pas echt gefixeerd op muziek.''

Tot zijn zeventiende kreeg M⊘rk les van zijn vader, daarna werd hij student van Frans Helmerson aan het Conservatorium van Stockholm. ,,Helmerson had een filosofische benadering van de muziek. Vooral Bach en Beethoven waren zijn grote helden. Hij vond dat ik óf veel te heftig speelde, óf te miezierig en zacht. Hij dwong me tot een veel grotere variatie in toon en geluid.

,,Die nadruk op kleur en klankkwaliteit sprak me enorm aan, misschien wel vanwege mijn Noorse afkomst. Juist door te kleuren, kan je in de muziek een grote diversiteit aan emoties uitdrukken. In dat opzicht ben ik een echte romanticus. Maar tegelijkertijd verdiep ik me fanatiek in vormen en structuren, die ik zo helder mogelijk probeer weer te geven. Ik beschouw muziek als een voortdurende ontdekkingsreis. Interpreteren is eindeloos schaven aan details, je steeds beter inleven in de organische beweging en de spannigsopbouw van een compositie. Het is een proces waar geen einde aan komt. Niets klinkt bij mij ooit hetzelfde. Ik wil vooruit in plaats van achteruit.''

Zijn serie in Amsterdam opent M⊘rk op 25 mei met sonates van Mjaskovsky, Prokofjev, Sibelius en Grieg, met pianist Barry Douglas.Op 26 mei vertolkt de cellist het Eerste celloconcert van Sjostakovitsj (,,een ongeëvenaard meesterwerk'') met het Pittsburgh Symphony Orchestra o.l.v. Mariss Jansons. De avond daarop speelt M⊘rk kamermuziek van Sjostakovitsj, Thoresen en Lidholm met Alexander Kerr, concertmeester van het Koninklijk Concertgebouworkest, en pianiste Kathryn Stott. M⊘rk besluit zijn serie op 28 mei met kamermuziek van Prokofjev, Lindberg, Kaipainen, Norheim en Grieg, met pianiste Stott, klarinettist Michael Collins, violisten Atle Sponberg en Solve Sigerland, en altviolist Lars Anders Tomter.

M⊘rk: ,,Sjostakovitsj is pessimistischer dan Sibelius, die meestal uitgaat van een emotionele basisstemming. Daarover begint hij dan te mijmeren, maar het blijven aardse dromen. Pas in zijn laatste symfonieën ontstijgt Sibelius de aarde en wordt zijn muziek spiritueler. Sjostakovitsj gaat vooral uit van formele constructies. Toch klinkt zijn muziek, juist door dat angstaanjagende structurele absolutisme, erg emotioneel. Mjaskovsky heeft 27 symfonieën geschreven, waarvan ook ik er maar eentje ken. Maar zijn cellosonates en zijn Celloconcert zijn prachtig. Deze romanticus uit Sint Petersburg schreef muziek vol exotische akkoorden, die vooruitwijzen naar het expressionisme en het impressionisme. Mjaskovsky was bevriend met Prokofjev, die veel humoristischer en beweeglijker is in zijn muziek.

,,De Tweede cellosonate van Grieg is het moeizame verslag van Griegs gecompliceerde verstandhouding met zijn oudere broer, aan wie hij zich altijd inferieur voelde. Lidholm is een van de grote Zweedse componisten van na de oorlog. Hij werkte met de 12-toonstechniek, maar zijn muziek klinkt romantisch. Het experimentele werk van de Noorse componist Thoresen is een voortdurende verandering van ritmische patronen, motieven en kleuren. Hij laat zich ondermeer inspireren door de minimal music en de Indiase raga's. Ook de avantgardistische muziek van Kaipainen is uiterst gecompliceerd van ritme en structuur, terwijl de al oudere Lindberg de grappige klankblokken van zijn Steam boat op een film inspireerde. Van Norheim, de grootste hedendaagse componist van Noorwegen, speel ik delen uit zijn Cellosuite, een ongenaakbaar werk voor cello solo dat hij aanvankelijk `sonore gebaren' noemde.''

Een weekend met Truls M⊘rk: 25, 26, 27, 28/5 Concertgebouw Amsterdam.

    • Wenneke Savenije